Sonda spassial

Na sonda spassial a l'é na navissela spassial nen abità (robòtica) progetà për parte da la Tèra e esploré lë spassi an andand oltre l'òrbita terestra. A diferensa dij satélit, ch'a resto soens an òrbita d'antorn a la Tèra, na sonda a l'ha la mission ëd viagé vers d'àutri còrp celest com pianeta, lun-a, asteròid, cometa o fin-a fòra dal sistema solar.

Stòria

La stòria dle sonde spassiaj a ancamin-a con la corsa a lë spassi antra Stat Unì e Union Soviética. La prima sonda a rivé an sla Lun-a a l'é stàita la soviética Luna 2 dël 1959 (ateragi dur). Dël midem ann, la Luna 3 a l'ha mandà le prime fòto dla fassa stërmà dla Lun-a.

J'agn '60 e '70 a l'han vist le prime mission vers j'àutri pianeta. La sonda american-a Mariner 2 dël 1962 a l'é stàita la prima a sorvolé Vénere. Dël 1965, la soviética Venera 3 a l'é stàita la prima a tachesse a n'àutr pianeta. Dël 1971, la Mariner 9 a l'é stàita la prima sonda an òrbita d'antorn a Marte.

Le mission pì ambissiose a son ëstàite cole dël programa Voyager dël 1977: Voyager 1 e Voyager 2 a l'han esplorà ij pianeta gigant e a son ancheuj la prima e la sconda sonda a avèj passà l'eliopàusa, an intrand ant lë spassi interstelar.

Sòrt ëd sonde

Le sonde as peulo classifichesse an base a la strategia d'esplorassion e a la manera d'avzinesse al corp celest:

Sorvòl (flyby): la sonda a passa davzin al còrp celest na vira sola e a lo studia ant ël temp curt dël sorvòl. A l'é la técnica pì sempia e a l'é stàita dovrà për le prime esplorassion (es. Pioneer 10).
Orbiter: la sonda a intra ant l'òrbita dël pianeta o dla lun-a e a lo studia për longh perìod (es. Mars Reconnaissance Orbiter, Galileo vers Gieuv).
Lander: la sonda a atera an sla surfassa dël còrp celest. A peul esse fissa (es. Venera) o mòbil con un rover (es. Mars Pathfinder).
Atmosférich: na sonda ch'a intra ant l'atmosfera d'un pianeta e a la studia mentre a cala (es. Huygens an sla lun-a Titan ëd Saturn).
Sample return: na sonda ch'a cheuj dij campion ëd material da n'àutr còrp e a-j pòrta an Tèra për j'anàlisi (es. Stardust, Hayabusa).

Propulsion e alimentassion

Le sonde spassiaj a viagio për agn e a deuvo esse autònome. La propulsion prinsipal a l'é dovrà për parte e për coregi la traietòria. Ij cit motor a reassion a servo për le manovre fin-e. L'alimentassion elétrica a ven da panèj solar (për le mission fin a Gieuv) o da generator termoelétrich a radioisòtop (RTG) për le mission pì lontan-e andoa ël sol a l'é tròp débol.

Comunicassion

Le sonde a comùnico con la Tèra grassie a antënne a gròss guadagn. Ij segnaj a son motobin déboj e a-i veulo dle gròsse stassion ëd TLM (Deep Space Network) për arsèivje. Për colpa dla velocità dla lus, a-i é 'd ritard ant le comunicassion (për esempi, con Voyager 1 a-i va pì che 20 ore për un messagi).

Esplorassion dël sistema solar

Le sonde a l'han esplorà tuti ij pianeta dël sistema solar:

Mercuri: Mariner 10, MESSENGER.
Venere: programa Venera, Magellano.
Marte: desen-e 'd mission, con rover com Sojourner, Spirit, Opportunity, Curiosity, Perseverance.
Gieuv: Pioneer 10, Voyager, Galileo, Juno.
Saturn: Voyager, Cassini-Huygens.
Uran e Netun': mach Voyager 2.
Lun-e: tante mission për la Lun-a (programa Luna, Surveyor, Lunar Reconnaissance Orbiter) e për d'àutre lun-e com Europa, Titan, Encelado.
Còrp cit: asteròid (NEAR Shoemaker, Hayabusa, OSIRIS-REx) e cometa (Giotto, Deep Impact, Rosetta).

Avnì dle sonde

Ël futur a l'é adrëssà vers dle mission pì complicà com ël Mars Sample Return (për porté 'd campion da Marte) e vers l'esplorassion dle lun-e Europa e Encelado, andoa a-i é d'eva sota la crosta. A son ëdcò an proget dle sonde për andé a vëdde pianeta fòra dal sistema solar (Breakthrough Starshot), ma a son ancora lontan-e da podèj esse realisà.