Stassion Spassial Antërnassional
La Stassion Spassial Antërnassional (an anglèis: International Space Station, sigla ISS) a l'é na stassion spassial an òrbita bassa d'antorn a la Tèra, ch'a serv com laboratòri d'arserca ant l'ambient ëd microgravità. A l'é un programa colaborativ antërnassional ch'a decid ëd sinch agensìe spassiaj: la NASA (Stat Unì), Roscosmos (Russia), l'ESA (Euròpa), la JAXA (Giapon) e la CSA (Canadà) .
L'assemblagi dla stassion a l'é ancaminà dël 1998 con ël lansi dël modul russ Zarya (20 novèmber) e dël modul american Unity (4 dzèmber) . La stassion a l'é abità an manera continua dal 2 ëd novèmber dël 2000, quand ch'a l'é rivà l'echipagi Spedission 1 . A l'é l'oget artifissial pì gròss mai butà an òrbita, con na longhëssa d'apopré 100 méter e 'n volum abitàbil d'apopré 800 méter cub . A viagia a na velocità d'anviron 27.600 km/h (17.500 mph) e a compiss un gir d'antorn a la Tèra minca 90 minute, an fasend vëdde 16 nàssite dël sol e 16 tramont al di . Soa òrbita a l'é a n'autëssa ëd 350-400 chilòmeter .
Stòria dla costrussion
[modìfica | modifiché la sorgiss]La stassion a l'é nàita da la fusion ëd vàire proget: la Space Station Freedom american-a, la Mir-2 russ-a e Columbus europengh . L'idèja a l'é stàita discutùa për la prima vira dël 1984, e dël 1993 la Russia a l'é giontasse ai 4 partner originaj (USA, Euròpa, Giapon, Canadà) . La costruzion a l'é stàita possìbil grassie a vàire agn ëd mission djë Space Shuttle american e dle fusëtte russe Proton e Soyuz.
Ij mòduj prinsipaj a comprendo:
- Zarya (Alba): prim mòdul, lansà dël 1998, a fornìa potensa e propulsion .
- Unity (Nodo 1): mòdul ëd conession american .
- Zvezda (Stèila): mòdul ëd servissi russ, abitàbil dal 2000 .
- Destiny: laboratòri american .
- Columbus: laboratòri europengh, giontà dël 2008 .
- Kibo: laboratòri giaponèis .
- Harmony (Nodo 2) e Tranquility (Nodo 3): mòduj ëd conession e abitàbij, costruì an Italia (ASI) për la NASA .
- Cupola: na fnestra panoràmica për l'osservassion dla Tèra e le operassion esterne, ëdcò costruìa an Italia .
- Canadarm2: brass robòtich canadèis .
Equipagi e vita a bòrd
[modìfica | modifiché la sorgiss]Normalment a bòrd a vivo 6 astronauta, con mission ch'a duro anviron 6 mèis . Fin al 2025, pì che 280 përson-e da 23 pais a l'han visità la stassion . J'astronàuta a deuvo fé almanch doe ore d'esercissi fìsich minca di për combate j'efet dla microgravità (atrofìa muscolar, pèrdita ëd massa òssea) . La stassion a l'é rifornìa da vàire navëtte: le russe Soyuz (për l'equipagi) e Progress, le giaponèise HTV, le comersiaj american-e Dragon e Cygnus, e an passà j'europengh ATV .
Arserche sientìfiche
[modìfica | modifiché la sorgiss]L'ISS a l'é 'n laboratòri ùnich për la fìsica dij flùid, la siensa dij materiaj, la biològìa, la medzin-a spassial e l'osservassion dla Tèra e dl'Univers . Jë studi a giuto a comprende j'efet ëd l'assensa 'd gravità an sl'organis uman e a preparé le future mission uman-e vers la Lun-a e Marte . Pì che 4.000 esperiment a son stàit realisà, con la partessipassion d'arsercador da pì che 110 pais .
Partessipassion italian-a
[modìfica | modifiché la sorgiss]L'Italia a l'ha un ròl amportant, grassie a l'Agensìa Spassial Italian-a (ASI) e a l'ESA. A l'ha fabricà vàire mòduj pressurisà: i mòduj Harmony, Tranquility, la Cupola, e ij mòduj logìstich multipòst MPLM (costruì da Thales Alenia Space) . J'astronàuta italian ch'a l'han travajà a bòrd a son Umberto Guidoni, Paolo Nespoli (2 mission), Roberto Vittori (3 mission), Luca Parmitano e Samantha Cristoforetti .
Avnì dla stassion
[modìfica | modifiché la sorgiss]La stassion a l'é programà për resté an fonsion almanch fin al 2030 . D'apress, a podrìa esse sostituìa da stassion comersiaj ant l'òrbita bassa, mentre che l'arserca spassial as concentrerà an sla Lun-a con ël programa Artemis.