Stassion feroviaria

Na stassion feroviaria (ò stassion dij tren) a l'é na strutura e n'ansem d'instalassion an sla linia feroviaria, dovrà për la partensa e l'ariv dij passegé e, an vàire cas, për la manutension dij tren. A l'é 'l pont d'ancontr antra la rèj feroviaria e j'utent, e a sòlit a comprend na stassion viagiator, dij binari d'arest, dij marciapé, e 'd sistema 'd segnalassion.

Stòria

Le prime stassion a son comparìe ant la prima mità dël sécol ch'a fa XIX, quand che le ferovìe a l'han ancaminà a esplòde. A l'ancamin, a j'ero dj'edifissi motobin sempi, sovens fàit 'd bòsch, ma con l'espansion dle linie, a son dventà dj'element architetònich amportant. An Euròpa, le stassion a l'han pijà na fòrta dimension monumental, coma la Stassion ëd Milan Sentral o la Gare du Nord a Paris, smonend ël podèj e 'l progrès dla società andustrial.

Ant ël sécol ch'a fa XX, con la concorensa dl'automòbil, vàire stassion a son ëstàite modernisà o arstruturà për fé da pòrt multimodaj, colegandse con àutri mojen 'd trasport (metro, tram, bus). Le neuve stassion d'àuta velocità (coma la Stassion ëd Lyon-Part-Dieu an Fransa) a son ëstàite progetà con në spìrit pì funsional e comersial.

Component d'una stassion

Part për ij viagiator

Sala (hall): l'ansem ëd spassi intern andoa a-i son ij bijetari, j'anformassion, ij servissi.
Marciapé: pont elevà andoa a monto e calo ij passegé.
Sot-pass o sorapass: për passé da 'n marciapé a l'àutr an sicurëssa.
Binari d'arest: numerà, andova a rivo e a parto ij tren.
Copertura (train shed): strutura ch'a coata ij binari për protege dai fenòmen atmosfèrich.
Servissi: bijeterìa, sala d'atèisa, bar, negòssi, servissi igiènich.

Part técnica e operativa

Sala aparà (ò post ëd maneuvra): andova a son comandà ij deviator e ij signaj.
Scambi e deviator: për mandé ij tren an sij giust binari.
Signal: luminos o mecànich, për regolé l'ariv dij tren.
Depòsit: për la manutension dij tren (nen sempre ant la stassion).
Linie 'd maneuvra (siding): binari për parchegé ij tren pì nen an servissi.

Tipo 'd stassion

Scond la fonsion

Stassion ëd tèrmin (ò capolinia): quand che tuti ij tren a rivo e a parto dal midem pont. Ij binari a fan na testa.
Stassion ëd trànsit (ò passanta): ij tren a peulo passé sensa fermesse, o fermesse mach për servissi.
Stassion ëd ancrosament: andova ij tren a peulo cambié diression o linia.
Stassion 'd maneuvra: pì che për ij viagiator, a serv për formé e dësfé ij tren da càrich.

Scond l'amportansa

Stassion prinsipaj (major stations): cole pì amportante 'd na region o 'd na linia.
Stassion secondarie (halt): con pòchi servissi e arest limità.
Fermade automàtiche: sensa përsonal, con dle màchine për ij bijet.
Stassion fantasma: stassion sarà o pì nen dovrà.

Ròl ant ël sistema feroviari

Na stassion a l'ha vàire fonsion essensiaj:

Servissi ai viagiator: acojensa, informassion, vèndita 'd bijet.
Operassion dij tren: destinassion dij binari, maneuvre, contròl.
Antercambi multimodaj: colegament con àutri mojen 'd trasport.
Comersial: spassi për boteghe e atività.
Sicurëssa: sorvejassansa e contròl dij fluss ëd përson-e.

Architetura

L'architetura dle stassion a l'ha marcà vàire perìod:

Stassion romàntiche dël sécol ch'a fa XIX: stil neoclàssich o neogòtich.
Stassion 'd la Bel Époque: con dë struture 'd fer e veuid motobin àute.
Stassion moderne: dal sécol ch'a fa XX, con architetura funsionalista.
Stassion contemporanie: sgnore 'd veuid, luminosità, spassi integrà.

Esempi amportant: St. Pancras International a Londra, Grand Central Terminal a New York, Antwerp Central an Belgi.

Stassion e svilup urban

Le stassion a l'han sempe giutà a formé 'l paisagi urban. Sovens, d'antorn a na stassion prinsipal a nasso dij quarté dij tren, con hotel, ufissi e atività comersiaj. Al di d'ancheuj, vàire sità a travërso 'd proget ëd rigenerassion urban-a ch'a buto la stassion al sènter, creand dij poli multimodaj (transportation hubs).

Stassion d'àuta velocità

Le neuve linie d'àuta velocità a ciamo dë stassion progetà con atension particolar:

Binari drit e longh për lë scaricament a velocità.
Sot-apass largh për ij fluss ëd viagiator.
Sistema d'anformassion an temp real.
Colegament eficent con ij mojen locaj (metro, taxi, bus).

Sfide moderne

Le stassion d'ancheuj a deuvo fé front a:

Accessibilità: për le përson-e a mobilità ridovùa.
Sicurëssa: contròl dij fluss e prevension dj'atach.
Sostenibilità: ridussion dij consum energétich.
Gestion dij grand event (manifestassion, fere).
Digitalisassion: wi-fi, aplicassion, anformassion digital.

Vëdde 'dcò

Arferiment

The Railroad Station: An Architectural History.
The Modern Station: New Approaches to Railway Architecture.

Ligam estern