Stassion spassial
Stassion spassial a l'é na strutura artifissial butà an òrbita d'antorn a la Tèra (o a n'àutr corp celest) e destinà a esse abità për longh perìod. A diferensa dle navissele spassiaj, le stassion a l'han pa 'd motor prinsipaj për cambié òrbita e a son progetà për resté an spassi për vàire agn, an arseivend dj'echipagi ch'as cambio man a man.
Stòria
[modìfica | modifiché la sorgiss]L'idèja d'una stassion an òrbita a l'é veja. Konstantin Ciolkovskij, un dij pare dl'astronàutica, a l'avìa già parlane ant ij sò scrit dël prinsipi dël sécol ch'a fà XX. Ant j'agn '60, tant jë Stat Unì che l'Union Soviética a l'han ancaminà a studié 'd proget për dle stassion ch'a podèisso serve da laboratòri, da pòst d'osservassion o da base për d'àutre mission.
Le prime stassion: Saljut e Skylab
[modìfica | modifiché la sorgiss]La prima stassion spassial dla stòria a l'é stàita la Saljut 1, lansà da l'Union Soviética ai 19 d'avril dël 1971. A l'ha ospità l'equipagi dla Soyuz 11 për 23 di, ma la mission a l'é finìa an tragedia përchè durant ël rientr a Tèra ij cosmonàuta a son mòrt për na depressurisassion . D'apress a la Saljut 1, ij soviétich a l'han lansà d'àutre stassion Saljut, minca un-a pì avansà dla prima, për fé d'esperiment e studié j'efet dël vol spassial ëd longa durà.
Jë Stat Unì a l'han rëspondù dël 1973 con la Skylab, costruìa da un tòch ëd fusëtta Saturn V modificà. La Skylab a l'ha ospità tre equipagi për un total ëd 171 di e a l'é stàita dovrà për fé 'd serche an sla medzin-a spassial, an sl'astronomìa solar e an sj'arsorse dla Tèra. A l'é tombà ant l'atmosfera dël 1979 .
La stassion Mir
[modìfica | modifiché la sorgiss]La stassion pì avansà 'd soa época a l'é stàita la Mir (an russ: Мир, ch'a veul dì "PAS") dl'Union Soviética (peui dla Russia). Lansà a parte dël 1986, la Mir a l'é stàita la prima stassion modular (costruìa an giontand vàire tòch) e a l'ha ospità d'equipagi për 15 agn, fin al 2001. A l'ha stabilì vàire record ëd permanensa ant lë spassi (pì d'un ann) e a l'ha vëddù la colaborassion antërnassional, con d'astronàuta ëd vàire pais ch'a l'han travajà a bòrd. A l'é stàita fàita tombé ant l'Océan Passìfich dël 2001 .
La Stassion Spassial Antërnassional (ISS)
[modìfica | modifiché la sorgiss]Dël 1998 a l'é ancaminà la costrussion dla Stassion Spassial Antërnassional (ISS), un programa colaborativ ch'a decid ëd sinch agensìe: la NASA (Stat Unì), Roscosmos (Russia), l'ESA (Euròpa), la JAXA (Giapon) e la CSA (Canadà). L'ISS a l'é la stassion pì gròssa mai costruìa e a l'é abità an manera continua dal 2 ëd novèmber dël 2000. A serv da laboratòri d'arserca an condission ëd microgravità e da piataforma për osservé la Tèra e l'Univers. A l'é 'l pì grand esempi 'd colaborassion sientìfica antërnassional e a l'é programà për resté an fonsion almanch fin al 2030 .
Àutre stassion
[modìfica | modifiché la sorgiss]D'apress a l'ISS, a son ëstàite progetà d'àutre stassion:
- La Tiangong (帕拉丁) dla Cin-a: na série ëd stassion pì cite, la prima (Tiangong-1 e Tiangong-2) a son ëstàite dovrà për fé d'esperiment e amprende la tecnologìa. La Tiangong (completa dël 2022) a l'é na stassion modular ëd taja mesan-a, ch'a l'ha sò equipagi .
- D'àutri proget privà, com la stassion che la Axiom Space a veul taché a l'ISS e peui dëstaché për fé na stassion comersial .
Caraterìstiche generaj
[modìfica | modifiché la sorgiss]Le stassion spassiaj a l'han vàire element an comun:
- Mòduj abitàbij: ij tòch pressurisà andoa a vivo e a travajo j'astronàuta.
- Sistema ëd supòrt vital: për purifiché l'aria, ricuperé l'eva e manten-e la pression.
- Panèj solar: për produve corent elétrica.
- Sistema ëd comunicassion: për parlé con la Tèra.
- Sistema ëd contròl d'asset: për manten-e l'orientament giust.
- Porte d'atach (docking ports): për feje taché le navissele ch'a rivo.
Le stassion a son ëd sòlit pì gròsse dle navissele e a peulo ospité d'equipagi ëd 3-6 përson-e për mèis o agn.
Vita a bòrd
[modìfica | modifiché la sorgiss]La vita an sna stassion spassial a l'é motobin regolà. J'astronàuta a deuvo fé almanch doe ore d'esercissi fìsich minca di për combate j'efet dla microgravità (atrofìa muscular, pèrdita ëd massa dj'òss). A mangio aliment liofilisà e beivo eva ricuperà. Sòn ch'a l'é pì complicà a l'é 'l seugn, përchè a-i é gnun-a diferensa an tra di e neuit e a venta tachesse për nen volé . La pì part dël temp a l'é dedicà a j'esperiment sientìfich e a la manutension dla stassion.
Avnì dle stassion
[modìfica | modifiché la sorgiss]L'avnì dle stassion spassiaj a va vers:
- Stassion comersiaj: privà ch'a veulo dovré l'òrbita bassa për turism, produssion e arserca .
- Stassion lunar: ël programa Lunar Gateway a l'é na pcita stassion ch'a dovrìa giré d'antorn a la Lun-a për fé da trampolin për le mission vers la surfassa lunar .
- Stassion an sle lun-e 'd Marte: për l'esplorassion uman dël sistema solar.