Sublim (filosofìa)

Ël sublim an filosofìa a l'é 'n concet estétich ch'a descriv l'esperiensa 'd në spantiament dle possibilità 'd comprension e 'd rapresentassion, provocand un sentiment ëd grandëssa, dë spavent e d'elevassion. A l'é lòn ch'a va 'ndaré da lòn ch'a l'é semplicement bel, tocand ël grandios, l'infìnì e l'assolù.

Tichëtte prinsipaj

Ël sublim a peul esse definì coma:

L'esperiensa estética dla grandëssa infinìa o dla potensa dzuman-a
Lë spantiament dla possibilità dla comprension uman-a
La combinassion ëd spavent e 'd dilet an facia a l'infìnì o a l'inefàbil
L'efet estétich ëd lòn ch'a l'é grandios e potent

Orìgin e evolussion dël concet

Età clàssica

Ël concet a ven dal tratà Pì Sublim atribuì a Longin (sécol I dGC), ch'a descriv la sublimità ant la literatura coma la capacità 'd trasporté e 'd comeuve 'l letor.

Iluminism

Ij filòsof prinsipaj ch'a l'han dësvlupà 'l concet:

Edmund Burke (A Philosophical Enquiry into the Origin of Our Ideas of the Sublime and Beautiful, 1757):
- Ël sublim a l'é provocà da lòn ch'a l'é grand, scur, potent, e misterios
- A dà n'esperiensa 'd spavent e 'd teror, ma con na certa distansa sigura
- Esempi: tempeste, montagne àute, abiss

Immanuel Kant (Critica dël Giudissi, 1790):
- A distingh an tra sublim matemàtich (l'infinit quantitativ) e sublim dinàmich (la potensa dla natura)
- Ël sublim a mostra ij lìmit dla sensibilità ma la superiorità dla rason
- A l'é n'esperiensa ch'a arciama l'òm a soa dignità 'd esse rassional

Romanticism

Ij romàntich a valoriso 'l sublim coma esperiensa d'union con l'infìnì:

L'art a deuv arpresenté l'infìnì ant ël finì
La natura a dventa 'l leu privilegià d'esperiensa dël sublim
Ël sentiment religios a l'é 'dcò associà al sublim

Caraterìstiche dl'esperiensa dël sublim

Grandëssa infinìa: Montagne, océan, spassi sideraj
Potensa dzuman-a: Tempeste, teremòt, vulcan an erussion
Oscurità e misteri: Caverne, foreste scure, nebie
Solitùdin: Paisage desert, isolament
Spavent mes-cìà con dilet: ël teror a l'é doss përchè as sa ch'a-i é gnun perìcol real

Sublim e Bel

Kant e Burke a distinguo bin an tra ij doi concet:

Ël Bel: A l'é limità, proporsionà, arposant, ordinà
Ël Sublim: A l'é senza lìmit, dësproporsionà, angossant, caòtich

Aplicassion ant le art

Ël sublim a l'é stàit rapresentà an:

Pitura: Paisage dramàtich ëd montagne e tempeste (Turner, Friedrich)
Literatura: Descrission ëd forse dzuman-e e 'd paisage grandios
Mùsica: Composission grandios e dramàtiche (Beethoven, Mahler)
Architetura: Struture gigantesche e impressionante

Crìtiche e evolussion contemporania =

Jean-François Lyotard: A arpija 'l sublim për descrive l'art postmoderna ch'a sfida la rapresentassion
Teorìe feministe: A crìtico l'associassion dël sublim con 'd valor mascolin (potensa, dominansa)
Eco-crìtica: A studia 'l sublim an relassion a la crisi ecològica

Sublim e società moderna =

Ant la società contemporania, l'esperiensa dël sublim a peul esse trovä:

Ant la tecnologìa e l'angignarìa dzuman-a (grata-ciel, pont gigantesch)
Ant lë spassi e l'astronomìa
Ant ël cinematògraf dë spetàcol
Ant le neuve forme d'art dij mojen

Vos corelà

Arferiment