Teorìa

Na teorìa a l'é n'ansem ëd concet, propòsit e prinsipi organisà ch'a përmëtt ëd spieghé e fé 'd prevision an s'un set ëd fenòmen. An siense, na teorìa a l'é na spiegassion verificà e coroborà da vàire preuve empìriche, mentre an d'àutri contest a peul avèj ëd significà pì ampi.

Etimologìa

La paròla a ven dal grech antich "θεωρία" (theōría), ch'a veul dì "contemplassion", "osservassion", "speculassion mental". A l'é rivà an piemontèis passand për ël latin "theorĭa".

Sòrt ëd teorìe

An siensa

Ant ël contest sientìfich, na teorìa a l'é:

Na spiegassion completa e verificà ëd na part ëd la realtà
Basà an s'ipòtesi verificà e arfutàbij
Ch'a përmëtt ëd fé 'd prevision precise
Sogeta a revision e mejorament

Esempi amportant:

Teorìa dl'evolussion ëd Darwin
Teorìa dla relatività ëd Einstein
Teorìa dj'ansem an matemàtica

An filosofìa

An filosofìa, na teorìa a peul avèj ëd significà diferent:

Sistema ëd pensé organisà
Strutura concetual për comprende la realtà
Ansem ëd prinsipi fondamentaj

An d'àutri camp

Ant le siense uman-e e sossiaj, le teorìe a son d'àutr che:

Schema interpretativ
Model esplicativ
Strutura teòrica d'anàlisi

Caraterìstiche ëd na bon-a teorìa sientìfica

Coerensa interna: le part a deuvo esse lògiche antra 'd lor
Compatibilità: a deuv esse compatìbil con le conossense stabilìe
Podèj esplicativ: a deuv podèj spieghé ij fenòmen osservà
Capassità preditiva: a deuv podèj fé 'd prevision verificàbij
Faussificabilità: a deuv podèj esse butà an discussion da d'osservassion
Semplicità: a deuv esse elèica (ël prinsipi ëd Ockham)

Process ëd formassion

Na teorìa sientìfica as dësvlupa an vàire tape: 1. Osservassion ëd fenòmen 2. Formulassion d'ipòtesi 3. Sperimentassion e racòlta dat 4. Anàlisi dij resultà 5. Formulassion dla teorìa 6. Verìfica andependent 7. Acetassion o arvision

Teorìe contra ipòtesi

A l'é amportant distingue:

Ipòtesi: na spiegassion provisòria da verifiché
Teorìa: na spiegassion consolidà e verificà
Lege: na descrission matemàtica ëd relassion costante

Arferiment stòrich

Karl Popper e ël faussificassionism
Thomas Kuhn e ij cambiament ëd paradigma
Imre Lakatos e ij program ëd riserca sientìfica

Esempi ëd teorìe amportante

Vëdde ëdcò

Bibliografìa

Popper, K. La logica della scoperta scientifica, 1934
Kuhn, T. La struttura delle rivoluzioni scientifiche, 1962
Chalmers, A. Che cos'è questa scienza?, 1976