Tisòire

Tisòire (dal latin tensorium, a soa vira da tendere "tendere, tiré") a son n'atrass manual dovrà për tajé material fin e sutil, formà da doe lame che a fërto ansema. A son un dij prim atrass anventà da l'òm e a l'han cambià pòch ant ij sécoj.

Strutura

Le tisòire a son formà da:

Doe lame, d'assel temprà, con ël taj da la part interna.
Ij doi man-i, andoa ch'as buto ij dij (un për ël pòles, l'àutr për ël dil anular).
Ël pivò, ch'a ten ansema le doe part e a-j përmet ëd durbisse e sarè.

Le lame a peulo esse simétriche o asimétriche, e a l'han sempe la lama da fòra pì fin-a che cola da drinta për nen deformé 'l material.

Tisòire për usagi diferent

A-i son vàire sòrt ëd tisòire, mincadun për un material e un travaj specìfich:

Tisòire da cusin-a:

Tisòire da cusin-a: universaj, për tajé erba, carn, carta d'alumini.
Tisòire da polastr: con na lama dentà për s-ciapé j'oss dij volàtij.

Tisòire për travaj artìstich:

Tisòire da art: con lame longhe e drite.
Tisòire a zig-zag: për fé ij bòrd dentà (për stòfe ch'as dësfasso nen).
Tisòire da barbé: për tajé ij pluch.

Tisòire da cusì:

Tisòire da sartor: gròsse, con n'andi pèis.
Tisòire da ricam: cite, con lame motobin fin-e.
Tisòire a ran-a: për dësfé le cusidure.

Tisòire da giardinagi:

Tisòire da pové: con man-i longh për tajé le rame.
Tisòire a mòla: con na mòla ch'a fà la fòrsa.

Tisòire da ufissi:

Tisòire da carta: con lame drite e ponta fin-a.
Tisòire da scòla: për travaj dij cit.

Tisòire da medzin-a:

Tisòire chirùrgiche: d'assel inossidàbil, precise, sterilisàbij.
Tisòire anatómiche: për dissession.

Tisòire da pruché:

Tisòire da cavèj: con lame motobin fin-e e ponta rionda për tajé a sech.
Tisòire a dësfiblé: con un dent sol an sna lama.

Stòria

Le prime tisòire a j'ero formà da n'ùnica lamin-a d'assià piegà a U, ch'a fasìa da lama e da mòla. As në trovo ant jë scav archeològich dl'Età dël Fer (500 a.C.). Le tisòire con pivot, coma cole d'ancheuj, a son stàite anventà dai Roman. Ant ël Medi Ev a son dventà n'utiss comun ant le boteghe dij sartor e dij barbé.

Utilisassion

Le tisòire as deuvro për tajé:

carta, cartron;
stòfa, coram, plàstica sutila;
cavèj, lan-a;
erba, ramëtte;
cusin-a: carn, erbe, carta;
banda adesiva, fidel;
metal sutil (lamiera fin-a).

A venta mai dovré le tisòire da carta për tajé ij cavèj o la stòfa, përchè a jë s-ciapo la lama.

Manutension

Për manten-e le tisòire an bon ëstat a venta:

Netieje dòp minca usagi;
Olieje minca tant con në strass e d'euli;
Afilé le lame quand a tajo nen bin (con la pera a euli);
Regolé ël pivò s'a son tròp mòle o tròp sarà;
Dovreje mach për sò usagi (nen për tajé mon o plàstica dura).

Tisòire ant la coltura piemontèisa

Ant le ca 'd na vòta, le tisòire a j'ero n'utiss ch'a stasìa sempe ant ël tirèt ëd la cusin-a o ant la sachëtta dël sartor. Le fomne a j'ero costumà a tajé le stòfe për fé ij vestì e ij linseuj. Ël sartor ambulant, ch'a viagiava da na cassin-a a l'àutra, a l'avìa sempe sò pàira 'd tisòire gròsse pendùe a la sëntura. An piemontèis as dis ëdcò fòrbis (dal latin forficem), ma la paròla pì dovrà ant la parlà dël travaj a l'é pròpi tisòire.

Curiosità

An aràldica, le tisòire a son ël sìmbol dël mësté dij sartor.
La "tisòira d'òr" a l'é 'n premi cinematogràfich italian për ij costumista.
A l'é malfé dovré le tisòire con la man manca përchè la lama a quata la linia dël taj.

Vardé 'dcò

Arferiment

Vocabolari Treccani