Tomism

Ël tomism a l'é la filosofìa e la teologìa ch'a deriva da j'ansegnament ëd Tomà d'Aquin (1225-1274), un dij pì amportant pensator dla Scolàstica medieval. A arpresenta na sìntesi antra la filosofìa d'Aristòtil e la teologìa cristian-a.

Definission

Ël tomism a peul esse definì 'me:

Un sistema filosòfich e teològich basà an sjë scrit ëd Tomà d'Aquin
Na sìntesi antra la rason uman-a e la fede cristian-a
Un sistema metafìsich realista ch'a studia l'esse an tant che esse
Na tradission inteletual ch'a continua ancor al di d'ancheuj

Stòria

Tomà d'Aquin

Nassù a Roccasecca vers ël 1225
A l'é intrà ant l'Órdin dij Predicator
A l'ha studià a Paris e a Colònia
Mòrt ël 7 mars 1274

Svilup medieval

Apress soa mòrt, soe euvre a son ëstàite condanà an part
Riabilità dël 1323 e canonisà dël 1325
Dventà la posission ufissial dla Cesa catòlica

Revivaj modern

Tomism neoscolàstich: sécol XIX-XX
Tomism trassendental: sécol XX
Tomism analìtich: sécol XX-XXI

Prinsipi fondamentaj

Armonìa antra fede e rason

La fede e la rason a peulo nen contradisse
La filosofìa a peul porté a la vrità natural
La teologìa a arvela le vrità sopranaturaj

Distinsion antra essensa e esistensa

L'essensa a l'é lòn che na còsa a l'é
L'esistensa a l'é l'at d'esse
Mach an Dé essensa e esistensa a son idèntiche

La teorìa dl'assion

Tut lòn ch'a l'é an moviment a deuv esse bogià da cheicòs d'àutr
Necessità d'un Prim Motor Imòbil
Dé com Càusa Prima

Part dël sistema

Metafìsica

Studi dl'esse an tant che esse
La teorìa dla sostansa e dj'assident
La distinsion antra potensa e at

Epistemologìa

La conossensa a ancamin-a dai sens
L'antelet a tira fòra le forme da la materia
Realism epistemològich

Ética

La lege natural com fondament dla moral
La serca dla felicità com fin ùltim
Le quatr lege: eterna, natural, uman-a, divin-a

Teologìa

Le sinch vie për dimostré l'esistensa ëd Dé
La natura ëd Dé com Esse Përfet
La Trinità e j'atribut divin

Euvre prinsipaj

Summa Theologica

Euvra magistral an tre part
Trata 'd Dé, l'òm e Crist
Métod ëd custion e arsposte

Summa contra Gentiles

Apologética dla fede cristian-a
Argument acessìbil ai nen chërdent
Difèisa dla rason e dla fede

Coment a Aristòtil

Anterpretassion cristian-a d'Aristòtil
Svilup dël realism aristotélich
Fondament dël sistema tomista

Scòle tomiste

Tomism tradissional

Continuator medieval e dël Rinassiment
Tommaso dë Vio (Cajetan)
Francisco Suárez (suarezianism)

Neotomism

Papa Leon XIII: Aeterni Patris (1879)
Jacques Maritain (1882-1973)
Étienne Gilson (1884-1978)

Tomism contemporani

Tomism analìtich: John Haldane, Elizabeth Anscombe
Tomism esistensial: Cornelio Fabro
Tomism stòrich: studi dij test originaj

Anfluensa

Ant la Cesa Catòlica

Dotrin-a ofissial fin al Concili Vatican II
Ansegnament ant j'università pontificie
Formassion dël cler

An filosofìa

Anfluensa su Descartes e Leibniz
Contribù a la filosofìa dël drit natural
Eredità ant ël realism filosòfich

An educassion

Sistema educativ dle scòle catòliche
Ansegnament dla filosofìa e dla teologìa
Métod pedagògich struturà

Concet sentraj

Le sinch vie

Dal moviment: ël Prim Motor
Da la càusa eficient: la Prima Càusa
Da la contigensa: l'Esse Necessari
Dai grad ëd përfession: l'Esse Pì Përfet
Da l'órdin dël mond: la Granda Anteligensa

La lege natural

Partissipassion a la lege eterna
Conossùa da la rason natural
Fundament dij drit uman

La teorìa dj'universaj

Realism moderà
J'universaj a esisto ant le còse e ant la ment
Distinsion antra essensa e esistensa

Crìtiche

Da le posission moderne

Ecess ëd arferiment a Aristòtil
Sistema tròp rìgid
Mancansa d'atension a la stòria

Da le posission protestante

Tròpe concession a la rason uman-a
Sot-valutassion dla Grassia
Ecess ëd fiducia ant la natura uman-a

Da le posission secular

Métod tròp dedutiv
Mancansa d'atension a l'esperiensa
Sistema sarà e complet

Tomism contemporani

Arnovament

Diàlogh con le filosofìe moderne
Aplicassion ai problema contemporani
Studi stòrich pì precis

Aplicassion

An bioética e filosofìa dël drit
An epistemologìa e filosofìa dla ment
An filosofìa polìtica e social

Vëdde 'dcò

Bibliografìa

Tomà d'Aquin, Summa Theologica, 1265-1274
Tomà d'Aquin, Summa contra Gentiles, 1259-1265
Gilson, É., Ël tomism, 1922