Traspòrt

Ël traspòrt a l'é l'insem d'atività e técniche ch'a përmëtto ëd movimenté gent, bin e anformassion da un leu a n'àutr. A l'é essensial për l'organisassion social, l'economìa e la globalisassion, an consentend ël comersi, la comunicassion e la mobilità përsonal. An Piemont, la geografìa varià (da le Alp a le pianure) a l'ha influensà ël dësvlup d'un sistema ëd traspòrt multiform.

Stòria

Ij prim traspòrt a armonto a la preistòria, con l'usagi ëd la fòrsa uman-a e d'animaj. L'invension ëd la roa (anviron 3500 a.C.) a l'ha revolussionà ël moviment dle còse. Ant l'época roman-a, le vie roman-e (es. la Via Fulvia ch'a traversava ël Piemont) a l'han colegà le sità. Ant ël Medi Ev, ij pass alpin (come col dël Moncenis) a j'ero dovrà për ël comersi.

Con la rivolussion andustrial dël sécol XIX, a son rivà ij tren e le ferovìe, coma la Turin-Ginevra (1854). Ël sécol ch'a fa XX a l'ha vëddù l'esplosion dël traspòrt motorisà, grassie a la FIAT (fondà a Turin dël 1899), e l'espansion dël traspòrt avion con j'aeropòrt com ël Caselle ëd Turin.

Sòrt ëd traspòrt

Traspòrt terestr:

Automòbij e mòto: Dovrà për la mobilità përsonal.
Tren e tram: An Piemont, la Rete Ferroviaria Italiana a colega Turin a Milan, Génoa, e la Fransa.
Biciclëtte e mobilità sostenìbil: Pì spantià ant le sità (es. bike-sharing a Turin).

Traspòrt fluvial e marìtim:

Ël Po a l'é stàit storicament dovrà për ël comersi, bele che meno ancheuj.
Pòrt ëd Tòrno an sël Lagh Magior për ël turism.

Traspòrt avion:

Aeropòrt ëd Turin-Caselle: Colega ël Piemont a l'Europa.
Eliport për servissi d'urgenza.

Traspòrt pùblich:

Autobus urban e anterurban (es. GTT a Turin).
Metrò (la linia ëd Turin a l'é stàita duvertà dël 2006).

Anfrastrutura

Ël Piemont a l'ha na rej ëd autostrà (A4 Turin-Milan, A5 Turin-Mont Bianch) e strà stataj (SS11, SS24). Le ferovìe a son gestì da RFI, con linie ad auta velocità an dësvlup (es. Turin-Lion). J'autostassion e ij sènter logìstich (es. ël Interport ëd Rivalta) a son ciav për ël comersi.

Ampat econòmich e sociaj

Economìa: L'andustria automobilìstica (FIAT, Iveco) a dà travaj a mila piemontèis. Ël turism (es. stassion dë schi) a dipend dal traspòrt.

Società: La mobilità a consent ël viagi quotidian për ël travaj e l'acess a servissi.

Globalisassion: Pòrt e aeropòrt a colego ël Piemont al mond.

Sfide ambientaj

Ël traspòrt a l'é un dij prinsipaj responsabij dle emission ëd CO₂ e dl'inquinament dij sènter urban. An Piemont, as serco d'alternative:

Potensié ël traspòrt pùblich e ël car-sharing.
Promove veìcoj elétrich (con colonin-e ëd ricàrica).
Sosten-e ël traspòrt ciclìstich (pista ciclàbij a Turin e provincial).

Traspòrt e cultura piemontèisa

Musé: Ël Musé Nassional dl'Automòbil ëd Turin a conta la stòria dl'andustria local.

Manifestassion: La Fera dël Véicol Stòrich a Susa a célebra j'automòbij d'época.

Avnì dël traspòrt an Piemont

A son an cors proget për:

L'ampliament dël metrò ëd Turin.
La linia TAV Turin-Lion për ridùe ij temp ëd viagi.
L'adatament a le neuve norme europenghe ant l'emission.