Traspòrt pùblich

Ël traspòrt pùblich a l'é l'ansem dij mojen ëd traspòrt ch'a son disponìbij a tuta la popolassion, gestì da 'd soget pùblich o privà concessionari, e ch'a son dovrà për ël moviment ëd përson-e ant le zòne urban-e, suburban-e o antra sità. A l'ha la mira d'ofrì na solussion dë spostament econòmica, sicura e sostenìbil, riduvend la dipendensa da l'automòbil privà.

Definission e caraterìstiche

Ël traspòrt pùblich a l'é caraterisà da:

Acessibilità general: a l'é dovrà da qualsëssìa sìtadin ch'a paga ël tìchet o l'abonament.
Percors e orari fissà: a l'ha d'àree ëd servissi e dij temp ëd viagi stabilì.
Gestione pùblica o regolà: l'ufissi ëd traspòrt a l'é 'n soget pùblich o a l'é controlà da 'd régole pùbliche.
Scalabilità: a peul servì da pòche përson-e a milen-e 'd passegé a l'ora.

Sot-sistema e tipo

A esisto vàire mojen ëd traspòrt pùblich, ch'as peulo classifiché scond lor capacità e l'ambit d'operassion:

Traspòrt su sità

Bus e autobus: ël sistema pì comun e flessìbil.
Trolleybus: autobus alimentà da 'd lìnie elétriche aéree.
Tram e tranvìe: veìcoj su binari con alimentassion elétrica, sovens ant le sità.
Metropolitan-a (metro): sistema su binari separà dal tràfich, sot-teren o an àut.
Tren urban e suburban: colegament tra 'l sènter ëd na sità e le periferìe o le sità visin-e.
Funicolar e cabinovìa: për superé dislivej motobin grand.

Traspòrt marìtim e fluvial

Traghet e batel: për ël servissi su fium, lagh o traversà marin-e curte.

Traspòrt avion pùblich

Avion ëd linia: për colegament antra sità o region lontan-e.
Elicòter: an quàich contest (servissi medich, ìsole).

Vantagi

Ridussion dël tràfich: men congestion stradal.
Efissiensa energética: men energìa për passegé për chilòmeter.
Men inquinament: ridussion dle emission ëd gas sèra e 'd pover fin-a.
Acessibilità econòmica: a cost motobin men che l'automòbil privà.
Sicurëssa: statisticament pì sicur che 'l viagi an màchina.
Svilup urban: a incentiva un disegn ëd sità pì compat e caminàbil.

Sfide

Cost d'esercissi: sovens a deuvra 'd sussidi pùblich për la gestion.
Flessibilità limità: a peul nen rivé an tuti ij pòst a minca orari.
Temp ëd viagi: peul esse pì longh che con ël veicol privà.
Densità demogràfica: a l'é men econòmich ant le zòne motobin popolà.
Confort e sovrafolament: an temp ëd ponta.

Finansiament e gestion

Ël traspòrt pùblich a peul esse gestì da:

Aziende pùbliche diret.
Concessionari privà sota contrat pùblich.
Partnership pùblich-privà (PPP).

Ël finansiament a ven da:

Incass dij tìchet.
Sossidi locaj o nassionaj.
Tasse 'd sircolassion o dël carburant destinà al setor.
Publicità e sponsorisassion.

Traspòrt pùblich ant ël mond

Euròpa: vàire sità a l'han dij sistema motobin evolù (për esempi, Paris, Londra, Berlin).
América dël Nòrd: dipendensa da l'automòbil, ma con d'ecession (New York, Toronto, Vancouver).
Asia: sistema motobin modern (Tokyo, Shanghai, Singapore).
América Latina: BRT (Bus Rapid Transit) a Bogotà e Curitiba a son dj'esempi 'd sucess.

Futur e inovassion

Le neuve tendense a comprendo:

Veicoj a emission zero: bus elétrich o a idrògen.
Automassion: treno e metro sensa condutor.
Mobilità 'd servissi (MaaS): piataforme ch'a antëgro traspòrt pùblich, car sharing, bike sharing, e taxi an n'ùnica aplicassion.
Pagament sensa contat e digital.
Traspòrt su domanda (on-demand) an periferìe.

Vëdde 'dcò

Ligam da fòra