Umanésim

L'Umanésim a l'é stàit un moviment cultural, literari e filosòfich ch'a l'é dësvlupasse an Italia ant ël sécol XIV e a l'é spantiasse an Euròpa durant ij sécoj XV e XVI. A butava l'òm e soe capacità al sènter ëd soe riflession, an arviand l'antëress për la literatura, la filosofìa e j'art dl'antichità clàssica.

Definission

L'Umanésim a peul esse definì 'me:

Un moviment cultural ch'a arvërsa la scolàstica medieval
Na riscoperta dj'autor clàssich grech e latin
N'afirmassion dël valor e dla dignità dl'òm
La nàssita ëd n'aprossimassion pì crìtica a jë studi

Stòria

Orìgin an Italia

L'Umanésim a l'é nassù an Italia vers la fin dël sécol XIV:

Francesco Petrarca (1304-1374): prim esponent
Giovanni Boccaccio (1313-1375): autor dël "Decameron"
Coluccio Salutati (1331-1406): cancelé ëd Firense

Svilup al sécol XV

Lorenzo Valla (1407-1457): crìtica testual e filologìa
Leonardo Bruni (1370-1444): tradutor ëd Platon e Aristòtil
Poggio Bracciolini (1380-1459): dëscuerta 'd test antich

Difusion an Euròpa

Desideri Erasmus (1466-1536): umanista olandèis
Thomas More (1478-1535): autor dl'"Utopia"
Johann Reuchlin (1455-1522): umanista alman

Caraterìstiche prinsipaj

Ritorn a j'autor clàssich

Studi diret dij test grech e latin
Arfud dl'antërmediari medieval
Valorisassion dla filologìa

Antropocentrism

L'òm al sènter dël real
Dignità e libertà dl'esse uman
Fiusa ant le capacità uman-e

Educassion e paideia

Formassion completa dl'individual
Studi dle litre uman-e (studia humanitatis)
Ideal dl'òm universal

Spìrit crìtich

Dùbit e anàlisi dij test
Arfud dj'autorità sensa verìfica
Anterdissiplinarità

Dissiplin-e umanìstiche

Filologìa

Studi crìtich dij test
Restaurassion dij manuscrit
Tradussion precisa

Stòria

Vision pì secular dj'event
Atension a le sorgiss primarie
Métod storiogràfich crìtich

Filosofìa

Ritorn a Platon e Aristòtil
Arfud dla scolàstica
Etica e moral teren-e

Retòrica

Amportansa dla paròla
Art dla persuasion
Studi dj'orator clàssich

Umanista amportant

Italia

Francesco Petrarca (1304-1374)
Giovanni Boccaccio (1313-1375)
Lorenzo Valla (1407-1457)
Marsilio Ficino (1433-1499)
Giovanni Pico della Mirandola (1463-1494)

Euròpa setentrional

Desideri Erasmus (1466-1536)
Thomas More (1478-1535)
Johann Reuchlin (1455-1522)

Euvre fondamentaj

Canzoniere ëd Petrarca
Decameron ëd Boccaccio
Elògi dla folìa d'Erasmus
Utopìa ëd Thomas More
Discors an sl'antegrità dl'òm ëd Pico dla Mirandola

Anfluensa

An sla literatura

Nàssita dla literatura an lenga volgar
Svilup dla poesìa lìrica
Creassion dël sagism

An sj'art

Nàssita dël Rinassiment
Art ch'a célebra la figura uman-a
Architetura ispirà a l'antich

An sla religion

Crìtica dla Cesa
Preparassion dla Reforma
Studi diret dla Bibia

An sla siensa

Spìrit d'osservassion
Métod sperimental
Separassion da la magìa

Umanésim e società

Nàssita dl'anteressi pùblich

Biblioteche pùbliche
Scòle comunaj
Academie culturaj

Trasformassion polìtiche

Ideal dël prinsi coltivà
Teorìa dlë stat
Conçet ëd sitadinansa

Eredità moderna

L'Umanésim a l'ha lassà n'eredità duratura:

Sistema educativ basà an sle litre uman-e
Valorisassion dla libertà 'd pensé
Ideal dl'educassion antëgral
Conçet ëd dignità uman-a

Vëdde 'dcò

Bibliografìa

Burckhardt, J., La siviltà dël Rinassiment an Italia, 1860
Garin, E., L'Umanésim italian, 1952
Kristeller, P.O., Ij pensé e j'ideje dl'Umanésim, 1961