Utilitarism

L'utilitarism a l'é na teorìa ética normativa ch'a vàluta la moralità d'un'assion an base a soe conseguense për ël bin pì grand dël pì grand nùmer ëd përson-e. A l'é na forma ëd conseguensialism ch'a identìfica ël bin con la felicità o ël benesse.

Prinsipi fondamentaj

L'utilitarism as basa an sj'ideje:

Prinsipi ëd l'utilità: N'assion a l'é giusta quand a produv ël pì grand bin për ël pì grand nùmer.
Conseguensialism: Mach le conseguense ëd nòstre assion a detèrmino soa moralità.
Eudemonism: Ël bin ùltim a l'é la felicità o ël benesse.
Universalism: Tute le përson-e a deuvo esse considerà an manera ugual ant ël càlcol ëd l'utilità.

Stòria

L'utilitarism a l'ha soe rèis ant ël sécol ch'a fa XVIII:

Jeremy Bentham (1748-1832): Fondator. A l'ha formulà ël "càlcol edonista" për misuré ël piasì e 'l dolor.
John Stuart Mill (1806-1873): A l'ha arfinà la teorìa, an ëntroduvend la distinsion antra piasì 'd qualità diferente.
Henry Sidgwick (1838-1900): A l'ha sistematisà l'utilitarism ant soa euvra "The Methods of Ethics".

Sòrt d'utilitarism

Utilitarism d'assion

A vàluta minca assion individual an base a soe conseguense. N'assion a l'é giusta s'a produv ël pì grand bin.

Utilitarism ëd régole

A vàluta le régole moraj an base a soe conseguense. N'assion a l'é giusta s'a rispeta na régola ch'a massimisa ël bin.

Utilitarism dla preferensa

Ël bin a l'é definì an termo ëd sodisfassion dle preferense o dij desider ëd le përson-e.

Utilitarism negativ

A concentra soa atension an dzora a la ridussion dij patiment e dël dolor, pitòst che an sl'aument ëd la felicità.

Ël càlcol utilitarista

Bentham a proponìa 'd consideré:

Antensità dël piasì o dël dolor
Durà
Sicurëssa o 'nsicurëssa
Prossimità o leugnansa
Fecondità (capacità 'd generé pì 'd piasì)
Purità (assensa 'd dolor mës-cià)
Estension (nùmer ëd përson-e tocà)

Crìtiche

Le prinsipaj crìtiche a son:

Difìcil da apliché: A peul esse complicà fé 'l càlcol ëd tute le conseguense.
Ignoré ij dirit: A peul giustifiché d'assion ch'a vìolo ij dirit ëd na minoransa për ël bin dla maggioransa.
Problema dij drit estern: As peul pa consideré tute le conseguense 'd n'assion.
Demandingness: A ciama tròp a le përson-e, an disendje 'd sempe massimisé ël bin.
Pregiudissi vers ël futur: A dà tròp pèis ai benefissi imedià.

Difèise

Ij difensor a rëspondo che:

A l'é na teorìa motobin pràtica e sensà.
A dà 'd rason për preocupesse dël bin ëd tuti.
A l'é flessìbil e a peul adatesse a situassion neuve.
A évita dogmatism e as basa an sj'efet reaj.

Esempi aplicà

Polìtiche pùbliche: Serne le polìtiche ch'a massimiso ël benesse dla società.
Ética animal: Consideré patiment ëd tùit j'esse ch'a peulo patì.
Ética dl'ambient: Consideré j'efet a longh termo për le generassion future.
Decisin médiche: An situassion ëd risorse limità, giuté ël pì grand nùmer.

Utilitarista modern

Peter Singer: Aplicassion a l'ética animal e a la povertà global.
Derek Parfit: Svilup ëd l'utilitarism për le generassion future.
R.M. Hare: Combinassion ëd l'utilitarism con l'anàlisi dël lengagi moral.

Vos corelà

Arferiment