Veìcoj

Un veìcol (dal latin vehiculum, da vehere "porté, trasporté") a l'é na strutura mòbil, mecànica o nen, ch'a serv për trasporté përson-e o còse da 'n pòst a n'àutr. Ij veicoj a son dovrà an tute le società uman-e e a son fondamentaj për ij comersi, la comunità, l'esplorassion e vàire atività quotidian-e.

Stòria

Ij prim veìcoj a j'ero d'utiss sempi, coma le treu (slite 'd bòsch tirà da përson-e o animaj) e le piroghe an bòsch scavà. L'invension dla roa, vers ël 3500 a.C. an Mesopotamia, a l'ha arvolussionà 'l traspòrt terestr, përmëttend la costrussion dij prim chèr.

Con la domesticassion dij cavaj e d'àutri animal da tir, ij veìcoj a son dventà pì grand e pì bon a carié. Le sivilisassion antiche (egissian-e, roman-e, cinèise) a l'han dësvlupà vàire tìpo 'd veìcoj për ël trasport, la guèra e le serimònie.

La Revolussion Andustrial a l'ha portà ai veicoj a motor: prima a vapor, peui a combustion interna e a eletricità. Ël sécol ch'a fa XX a l'ha vëddù n'ësplosion ëd varietà e 'd tecnologìe: automòbij, avion, tren ad àuta velocità, e veìcoj spassiaj.

Classificassion

Ij veìcoj a peulo esse classifià për vàire criteri:

Scond la sorgiss d'energìa

Veicoj a fòrsa uman-a: biciclëtte, tricicl, patin, canòt.
Veicoj a fòrsa animal: chèr, slita, caval.
Veicoj a motor: con motor a combustion interna, a vapor, elétrich, o ìbrid.

Scond l'ambient d'operassion

Veicoj terestr: che as bogio an sla tèra.
- Stra: automòbij, mòto, autobus, càmion.
- Binari: tren, tram, metrò.
- Sensa binari: trator, veicoj cingolà.
Veicoj marìtim e fluviaj: che as bogio an sl'eva.
- Nav: con tante sot-categorìe (nav da guèra, mercantile, da dipòrt).
- Batèj: pì cit.
- Sot-marin.
Veicoj avion: che as bogio ant l'aria.
- Pi pèis che l'aria: avion, elicòter, aliant, dirigìbil.
- Pi leger che l'aria (ma sostnù da 'l vent): mongolfiera, aeròstat.
Veicoj spassiaj: ch'a viagio fòra dl'atmosfera terestra.

Scond la funsion

Veicoj për përson-e: da dipòrt, pùblich, privà.
Veicoj për mërcansìe: camion, tren da càrich, nav porta-container.
Veicoj për travaj spessial: ambulansa, pompié, trator, gru.
Veicoj militar: chèr armà, avion da combatiment, nav da guèra.

Component técnich

Un veicol modern a l'ha 'd sòlit vàire part comun:

Strutura (chassis, hull, airframe): lë schéletr ch'a sosten tut.
Sistema ëd propulsion: motor e trasmission.
Sistema ëd guida e ëd contròl: volant, timon, aleron, fren.
Sistema ëd sospension e 'd rodagi: për dëscarié ij colp.
Sistema d'energìa: baterìa, carburant.
Abitàcol o spassi për la caria: andova a stan le përson-e o le mërcansìe.

Ampat sossial e ambiental

Ij veicoj a l'han trasformà la società:

Mobilità: a l'han rendù possìbil ël moviment ësvlupà 'd gent e bin.
Comersi: a l'han consentì la globalisassion.
Strutura urbanìstica: a l'han influensà 'l disegn dle sità (con ij sènter, le periferìe, le strà).
Inquinament: a son na sorgiss amportanta d'emission ëd gas sèra, rumor e dëscaria.
Sicurëssa: a càuso d'incident ch'a pòrto a mòrt e ferì.

Regolamentassion

L'utilisassion dij veicoj a l'é regolà da lege e norme:

Patent ëd guida.
Imatricolassion e assicurassion.
Lìmit ëd velocità e régole 'd circolassion.
Contròl tècnich (revision).
Norme 'd sicurëssa (sinture, casch).

Futur dij veicoj

Le linie dë svilup për ël futur a comprendo:

Veicoj autònom (sensa autista).
Propulsion sostenìbil (elétrica, idrògen, biocombustìbil).
Material pì leger e resistent (compòsit, nanomaterial).
Mobilità condivisa (car sharing, bike sharing).
Veicoj a decòl e ateragi vertical (eVTOL) për ël traspòrt urban avion.

Vëdde 'dcò

Ligam da fòra