Bradford

	Vos an lenga piemontèisa
	Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì.

Bradford a l'é na sità metropolìtan-a e un borgh dë scasi 300.000 abitant dël Yorkshire, ant ël nòrd dël Regn Unì. A fa part dla contea serimonial dël Yorkshire ëd l'Ovest (West Yorkshire) e a l'é stàita storicament un dij sènter pì amportant për l'andiura dël tèssil al mond, arconossù dzortut për soa produssion ëd lan-a.

Stòria

Orìgin

Le prime testimonianse 'd n'insediament a Bradford a armonto a l'Età dël Fèr. Ël nòm a ven dal vej anglèis "Broad Ford", visadì "guad largh", arferiment a un passagi d'eva travers ël fium Bradford Beck.

L'età d'òr dla lan-a

Ant ël sécol ch'a fa XIV, Bradford a l'ha ancaminà a specialisesse ant la produssion ëd lan-a. La situassion ëd j'eve e 'l teren adat a l'anlevament dle feje a l'han favorì l'andiura. Ma a l'é stàit con la Revolussion Andustrial ch'a l'ha vivù sò apogé: dël 1800, Bradford a l'era dventà "la capital mondial dla lan-a", con senten-e 'd fàbriche e 'd mulin.

L'ariv dël canal (1774) e dla ferovìa (1846) a l'ha giutà a esporté ij prodòt dësvlupà. Durant l'andiura vitorian-a, la popolassion a l'é passà da 6.000 a 100.000 abitant, atirand imigrant da tut ël Regn Unì e da l'Euròpa (dzortut Alman e Italian).

Declin andustrial e rinassita

Dòp la Sconda Guèra Mondial, l'andiura dla lan-a a l'ha ancaminà a calé motobin an pressa për la concorensa dj'asiende éstere e dij materiaj sintétich. La sità a l'ha patì dësocupassion e decadensa.

Ant j'agn '80 e '90, Bradford a l'ha ancaminà na trasformassion vers un'economìa basà an sij servissi, la cultura e leducassion. D'edifissi andustriaj a son ëstàit convertì an ufissi, apartament e spassi cultural.

Geografìa e clima

Bradford as treuva ant na comba an sle Co Pennine, a n'autëssa 'd 100–200 méter. A l'é traversà dal fium Bradford Beck e da vàire sò afluent. Ël clima a l'é tipicament marìtim, con istà frësche e invern ùmid, ma pì frèid che an vàire part dl'Anghiltèra për via dl'autëssa.

Demografìa

Dël 2021, la popolassion dël borgh metropolitan (City of Bradford Metropolitan District) a l'era 'd 546.000 abitant. La sità pròpia a contava anviron 300.000 resident. Bradford a l'é un-a dle sità pì multiculturaj dël Regn Unì:

65% bianch (con na part significativa d'orìgin irlandèisa)
27% asiàtich britànich (dzortut d'orìgin pakistan-a, con na comunità motobin granda)
2% nèir
3% mistà o d'àutre etnie

La comunità pakistan-a a l'é un-a dle pì grandë fòra dël Pakistan, donand a Bradford ël nòm ëd "Little Pakistan".

Economìa

L'economìa moderna 'd Bradford a l'é diversificà:

Servissi finansiari e assicurativ: vàire companìe a l'han ufissi amportant.
Commersi al detaj: ël Bradford Broadway a l'é un dij pì gròss sènter comerciaj dël Regn Unì.
Salute: l'NHS Bradford Teaching Hospitals a dà travaj a milen-e 'd përson-e.
Educassion: l'Università 'd Bradford e ij colegi.
Tecnologìa e arserca: dzortut an sl'ambient e j'energìe renovàbij.
Turism: grassie a sò patrimòni stòrich e a 'd musé.

Cultura e patrimòni

Musé e atrassion

National Science and Media Museum: part dël Science Museum Group, dedicà a la fotografìa, la cinematografìa e la television.
Bradford Industrial Museum: ant na veja fàbrica 'd lan-a, a conta la stòria andustrial.
Saltaire: na sità andustrial patrimòni UNESCO, costruìa dël sécol ch'a fa XIX dal filantrop Sir Titus Salt për ij sò ovrié.
Cartwright Hall: galerìa d'art ant ël bel parch Lister.

Event

Bradford Literature Festival: un dij festival literari pì amportant dël Regn Unì.
Bradford International Film Festival.
Mela Festival: festa multicultural ch'a sélebra la diversità dla sità.

Architetura

Bradford a l'ha 'd bej esempi d'architetura vitorian-a:

Bradford City Hall (neogòtich).
Wool Exchange: magnìfica strutura dël 1867, adess librarìa.
St George's Hall: sala da concert dël 1853.

Educassion

Università 'd Bradford: fondà dël 1966, conossùa për jë studi an salùt pùblica, inzegnerìa e gestion.
Bradford College: për l'educassion superior e professional.

Traspòrt

Ferovìa: Stassion ëd Bradford (Interchange e Forster Square), con colegament a Leeds, Manchester e London.
Strà: autostrà M606 (che as gionta a l'M62).
Aeropòrt: Leeds Bradford Airport (LBA), a 10 km.

Sità binele

Bradford a l'é binelà con:

Fransa Roubaix (Fransa)

Përson-e famose 'd Bradford

David Hockney – artista, un dij pì grand pitor vivent.
J. B. Priestley – scritor e dramaturgh.
Zayn Malik – cantant, mèmber dël grup One Direction.
Katherine Kelly – atris.
Darren Gough – giugador ëd cricket.
The Bronte sisters (Charlotte, Emily, Anne) – a vivìo a Haworth, davzin a Bradford.

Sfide atuaj

Bradford a fa front a 'd problema 'd disugualiansa econòmica, d'integrassion social e 'd degradament ëd chèiche àree. Contut, d'inissiative 'd rigenerassion urban-a e 'd promossion dla gioventù a son an cors për amelioré la qualità dla vita.

Vëdde 'dcò

Arferiment bibliogràfich

Jack Reynolds. University of Hawaii Press The Great Paternalist: Titus Salt and the Growth of Nineteenth-Century Bradford.
John James. Longmans The History of Bradford.

Ligam estern