Colorado
 |
Vos an lenga piemontèisa |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |
 Ël Colorado a l'é në stat federal djë Stat Unì. A l'ha na surfassa ëd 269.837 km² e na popolassion ëd 5.839.926 abitant (stima 2021). A resta ant la macroregion ciamà comunement West (Ossident). A confin-a a nòrd con Wyoming e Nebraska, a òvest con lë Utah, a sud con Neuv Méssich e Oklahoma, a est col Nebraska e Kansas. La capital a l'é Denver (circa 715.000 abitant), ch'a l'é cò la sità pì popolà dlë stat. Àutre sità ch'a l'han pì che 100.000 abitant a son: Colorado Springs, Aurora, Lakewood, Fort Collins, Westminster, Thornton, Arvada e Pueblo.   GeografìaËl Colorado a l'é ciamà "lë Stat ëd le Montagne Rocose", përchè a conten na part significativa dle Montagne Rocose. A l'é l'ùnich stat djë Stat Unì ch'a l'abia tuta soa surfassa a pì 'd 1.000 méter d'autëssa. Ël pì àut mont a l'é ël Mont Elbert, con 4.401 méter, mentre ël pì bass as treuva al confin con ël Kansas (1.011 méter). A l'é traversà dai fium Colorado, Arkansas, Rio Grande e South Platte. Ël clima a l'é continental e sech, con invern frèid e istà càude. Stòria =La region a l'era originariament abità da tribù indìgene com j'Arapaho, ij Cheyenne, j'Ute e j'Apache. Dël sécol XVI, jë spagneuj a l'han esplorà la zòna. Dòp la guèra Méssican-Americana (1848), ël teritòri a l'é passà a jë Stat Unì. La Corsa a l'òr dël Colorado dël 1858-59 a l'ha atirà 'd milen-e 'd colon e a l'ha ativà la creassion dël Teritòri dël Colorado (1861). Lë stat a l'é stàit ametù ant l'Union dël 1m d'agost 1876, com ël 38 stat, e për sòn a l'é ciamà "The Centennial State" (lë Stat dël Sentenari). Organisassion polìticaËl Colorado a contribuiss con 9 grand eletor a j'elession pressidensiaj dl'Union. A l'é considerà në stat "batajà" an j'elession. La capital a l'é Denver, ch'a l'é 'dcò 'l sènter econòmich e cultural. Lë stat a l'é partagià an 64 contà. Ël govern a l'é organisà conforma na Costitussion adotà dël 1876. EconomìaL'economìa dël Colorado as basa dzortut ansima a l'estrassion mineraria (òr, argent, urani, molibden), l'energìa (petròli, gas natural, energìa eòlica e solar), l'agricoltura (carn, làit, gran) e ël turism (spòrt invernaj, alpinism, paisage). An pi, a l'é un sènter amportant për la tecnologìa avansà e l'aerospassial, con present ëd società coma Lockheed Martin e Ball Aerospace. CulturaËl Colorado a l'é famos për soa natura e soe atività a l'aria duverta. A òspita vàire parch nassional e statal, tanme ël Rocky Mountain National Park e ël Mesa Verde National Park (patrimòni UNESCO). A l'é 'dcò në stat liberal ant la cultura, con na tendensa progressista ant la polìtica, dzortut ant le sità prinsipaj. AministrassionËl governador dlë stat a l'é Jared Polis (democràtich, dal 2019). Ël senà 'd lë stat a l'ha 35 mèmber, la Ciambrea dij Rapresentant a l'ha 65 mèmber. Galarìa
Vardé 'dcò |
