Cuba
 |
Vos an lenga piemontèisa |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |
  Cuba (an spagneul: República de Cuba) a l'é un pais dij Caràib e 'l pì grand ëstat ëd l'Arcipelagh ëd Cuba, ch'a comprend l'ìsola prinsipal ëd Cuba, l'Ìsola dla Gioventù (Isla de la Juventud) e vàire àutre ìsole minor. La capital a l'é L'Avan-a (La Habana). A l'ha na surfassa ëd 100.860 km² e a conta anviron 11.400.000 abitant (2023). A l'é l'ìsola pì popolà dij Caràib. GeografìaAnté ch'as treuva Cuba as treuva ant ël Mar dij Caràib, a l'intrada dël Golf dël Méssich. A confin-a a òvest con ël Canal dël Yucatán (Mèssich), a nòrd con lë Stret ëd Florida (Stat Unì), a est con ël Passagi dël Vent» (Haiti) e a sud con ël Mar dij Caràib. TeritòriL'ìsola a l'é longa e s-ciassa, con dle colin-e motobin àute ant la part sud-oriental (la Sierra Maestra), andova ël Pico Turquino a riva a 1.974 m. Le coste a son motobin frastajà, con vàire baje e pòrt naturaj. Ël clima a l'é tropical, con na stagion ùmida (magg–otóber) e na stagion sëcca (novèmber–avril). Cuba a l'é sogeta a uragan. StòriaColònia spagneulaL'ìsola a l'é stàita dëscoatà da Cristòfo Colomb dël 28 d'otóber 1492 e a l'é stàita butà sota la dominassion ëspagneula. A l'é dventà un amportant sènter për la produssion ëd tabach e can-a da sùcher, an dovrand s-ciav african. La lòta për l'indipendensa a l'é ancaminà dël 1868 con la Prima guèra d'indipendensa, peui con la Sconda guèra d'indipendensa (1895–1898) guidà da José Martí e Antonio Maceo. Protetorà american e RepùblicaApress la guèra spagneula-merican-a dël 1898, vagnà da jë Stat Unì, Cuba a l'é dventà an pràtica un protetorà merican, situassion ch'a l'é durà fin-a a l'ariv ëd Fidel Castro dël 1959. Jë Stat Unì a l'han goernà l'ìsola fin al 1902, quand Cuba a l'ha otnù na formal indipendensa, ma con l'Emendament Platt ch'a-j dava a jë Stat Unì ël drit d'antërvnì. Ël perìod republican (1902–1959) a l'é stàit marcà da corussion, dëstabilità polìtica e 'l goern autoritari ëd Fulgencio Batista. Rivolussion e perìod castristaËl 1m ëd gené 1959, ël Movement 26 ëd luj guidà da Fidel Castro, so frel Raúl Castro, ël Che Guevara e d'àutri a l'han campà fòra Batista. Ël neuv regim a l'ha anstalà un goern comunista e a l'ha nassionalisà le propietà merican-e. Sòn a l'ha portà a la rotura dle relassion con jë Stat Unì, a l'embargh econòmich (1960) e a la Crisi dij mìssij ëd Cuba dël 1962, ch'a l'ha portà ël mond an sël bòrd d'una guèra nuclear. Sota Fidel Castro (1959–2008), Cuba a l'é dventà në stat ateista, con un partì ùnich (Partì Comunista ëd Cuba), un sistema sanitari pùblich efissient e n'istrussion gratuìa, ma con na limitassion dij drit sivij e 'd penurìe econòmiche. L'Union Soviética a l'ha dàit apògg econòmich fin a soa dissolussion (1991), causand na greva crisi (Perìodo Special an temp ëd pas). Cuba contemporaniaDël 2008, Fidel Castro a l'ha dàit ël podèj a sò frel Raúl Castro, ch'a l'ha ancaminà 'd rifòrme econòmiche limità. Dël 2018, Miguel Díaz-Canel a l'é dventà pressident, ël prim nen dël clan Castro dal 1959. Le relassion con jë Stat Unì a son ameliorasse sota l'aministrassion Obama (2014–2016), ma a son tornà an tension sota Trump e Biden. Organisassion polìticaCuba (nòm ofissial: República de Cuba) a l'é na repùblica sossialista sota la diression ëd l'ùnich partì legal, ël Partì Comunista ëd Cuba (PCC).
EconomìaL'economìa cuban-a a l'é pianificà da lë stat. J'atività prinsipaj a son:
Cuba a l'ha un sistema sanitari e educativ gratuit e a livel àut, ma lë stat a contròla la libertà 'd paròla, d'associassion e 'd moviment. ColturaLa coltura cuban-a a l'é na mës-cia afro-crèola con anfluense spagneule:
DemografìaLa popolassion a l'é 'd 11,3 milion d'abitant (2023). La composission ètnica a l'é stimà:
La lenga ofissial a l'é lë spagneul. La religion pì difusa a l'é 'l catolicésim, ma a-i é 'dcò na presensa fòrta dla santerìa. Sfide atuaj
Vëdde 'dcòArferiment bibliogràfich
Ligam estern |
