Ferdinand Marcos
Ferdinand Emmanuel Edralin Marcos (Sarrat, 11 stèmber 1917 – Honolulu, 28 stèmber 1989) a l'é stàit president dle Filipin-e dal 1965 al 1986.
Biografìa
[modìfica | modifiché la sorgiss]Marcos a l'era fieul ëd Mariano Marcos, n'avocat e an parlamentari, e Josepha Edralin. Dòp esse stàit anlev a l'Università dle Filipin-e, andoa a l'é laureasse an drit con ël màssim dij vot. Dël 1939 a l'é stàit condanà a mòrt për l'assassini d'un aversari polìtich dël pare, ma un apel a la Cort Suprema a l'ha arvërsà la sentensa. Durant la Sconda guèra mondial, Marcos a l'ha combatù an qualità d'ufissial ant l'armà filipin-a, e a l'ha fàit part dla resistensa contra ij giaponèis, bele che l'entità dij sò mérit a sia stàita peui discutùa.
A l'é stàit senator dël 1965 për tre mandà ant la Cà dij Rapresentant (1949–1959), peui senador (1959–1965) e pressident dël Senà (1963–1965). A l'é stàit elegiù president dël 1965 (e rielegiù dël 1969), an n'época caraterisà da na chërsùa econòmica e da la costrussion d'infrastruture.
Dël 1972, an sfrutand na crisi polìtica e j'efet dle guerije comuniste, a l'ha proclamà la lej marzial. Sota sò regim, a l'ha otnù podèj autocràtich, ch'a l'ha portà a la repression dle libertà sivij, l'arest e la tortura dj'opositor, e a la corussion sistemàtica dël govern. Dël 1981 a l'ha gavà la lej marzial, ma a l'ha mantnù ël control autoritari, an vagnand n'àutra elession contestà. Dël 1983, l'assassini dl'opositor Benigno Aquino Jr. a l'ha fàit anrabié la popolassion e a l'ha portà a n'onda 'd proteste. J'elession dël 1986, vagnà a fàuss contra Corazon Aquino, a l'han anandià la Rivolussion dël PODÉJ dël Pòpol, ch'a l'ha obligà Marcos a scapé an Hawaii, andoa a l'é mòrt dël 1989.
Ardità e anfluensa
[modìfica | modifiché la sorgiss]Marcos a l'é stàit un dij pì dëspòtich e corot leader dël Neuvsent: chiel, soa fomna Imelda e ij sò partisan a l'han sachegià dal pais apopré 10 miliard ëd dòlar. Soa ardità a l'é marcà da na crìsi econòmica, da la violassion dij drit uman e da l'indeboliment dj'istitussion democràtiche. Bele sòn, sò nòm a l'é stàit an part riabilità, e sò fieul Ferdinand "Bongbong" Marcos Jr. a l'é stàit elegiù president dle Filipin-e dël 2022.