Kentucky
 |
Vos an lenga piemontèisa |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |
  Ël Kentucky (an anglèis: Commonwealth of Kentucky) a l'é në stat federal djë Stat Unì ch'as treuva ant la region sud-oriental, considerà part dël South e dël Midwest . A l'ha na surfassa ëd 104.749 km² e na popolassion ëd 4.526.153 abitant (stima 2024) . A confin-a a nòrd con Illinois, Indian-a e Ohio, a òvest con ël Missouri, a sud con ël Tenessì, a est con la Virginia e con la Virginia Ossidental. La capital a l'é Frankfort (28.602 abitant). La sità pì popolà dlë stat a l'é Louisville (628.594 abitant, ma l'àrea metropolitan-a a l'é 'd 1,3 milion). L'ùnica àutra sità con pì che 100.000 abitant a l'é Lexington (322.570 abitant). StòriaËl teritòri a l'era originariament abità da nativ american com Cherokee, Shawnee e Chickasaw. La prima colonisassion europea a l'é stàita anglèisa e ël nòm a ven da na paròla irochèisa ch'a veul dì "pra 'd doman" o "teritòri dël doman" . Dël 1776 a l'é dventà na contà dla Virginia e peui, dòp la guèra d'indipendensa, a l'é stàit separà për formé un neuv stat. Ël Kentucky a l'é stàit ametù ant l'Union ël 1m ëd giugn dël 1792, com ël 15m stat, ël prim a òvest dij mont Allegheny. Durant la guèra 'd secession, ël Kentucky, formalment neutral, a l'ha mandà soldà an tute e doe le part. A l'é stàit ël leugh ëd nàssita dël pressident confederà Jefferson Davis e dël pressident unionista Abraham Lincoln. Geografìa e conomìaLa part ossidental dël Kentucky a l'é na pian-a (Jackson Purchase), la part sentral a l'é la region dle colin-e (Bluegrass region), famosa për ij sò prà con erba bleuva e për l'alevament ëd cavaj ëd sangh pur . A est a-i son ij mont Allegheny. L'economìa a l'é basà an sl'agricoltura (mais, sòja, tabach), an sle min-e ëd carbon (ters stat për produssion) e an sl'industria (dzortut automobilìstica, con jë stabiliment ëd Toyota, Ford e General Motors). A l'é 'dcò arnomà për la produssion ëd burbon (ël whiskey american) e për le corse dij cavaj (Derby dël Kentucky). Organisassion polìticaËl Kentucky a contribuiss con 8 grand eletor a j'elession pressidensiaj dl'Union. La polìtica a l'é storicament dominà dai Democràtich, ma ant j'ùltim agn ël Partì Republican a l'ha vagnà posission. La costitussion dël Kentucky a definiss lë stat com un "Commonwealth" (un termo ch'a l'ha gnun efet legal particolar).
|
