Stòria d'Ast

	Artìcol prinsipal an lenga piemontèisa
	Version an parlà locaj: Astësan Bielèis Canavzan Langhèt Lissandrin Monfrin Noarèis Valsesian Valsusin
	Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì

La stòria d'Ast (italian: Asti) a l'é marcà da soa posission stratégica ant le colin-e dël bass Piemont, ch'a l'ha fane un sènter comersial, militar e cultural da l'época roman-a a cola moderna. Soa evolussion a l'ha travërsà perìod ëd grandëssa com comun-a lìbera, conflit con jë stat visin, e trasformassion andustriaj.

Preistòria e fondassion

Ij prim ansediament a armonto al Neolìtich (4000 a.C.), con tribù ligurin ch'a popolavo le colin-e. Ant ël sécol II a.C., ij Roman a fondo Hasta Pompeia, n'avan-pòst militar longh la Via Fulvia, ch'a colegava Torton-a a la Galia. Ast a dventa un sènter amportant për l'agricoltura (vin, gran) e jë scambi, con n'anfiteatro, terme, e un fòr.

Àut Medi Ev (V–X sécol)

Apres la fin ëd l'Imperi Roman (476 d.C.), Ast a passa sota:

Ostrogòt (V sécol)
Longobard (569): A ven un ducà militar.
Franch (774): Carl Magn a na fa un contà.

Ant ël 888, a nass ël Marcheisà d'Ivreja, ch'a comprend Ast. Sota Arduin ëd Marchèis (X sécol), Ast a oten d'autonomìa e as fortìfica.

Età d'òr comunal (XI–XIII sécol)

Ant ël 1095, Ast a dventa na comun-a lìbera, un dij prim esempi an Piemont. Sò perìod dë splendrior a comprend:

Espansion comersial: Grassie a soa posision, Ast a dventa un pòrt sëch con fere famose (es. Fera dë San Scond). Soa moneda, ël gròss astesan, a l'é dovrà an tuta Europa.
Guerre contra Alba e Monfrà: Conflit continuà contra ij marchèis d'Alba e ëd Monfrà për ël contròl dij comersi.
Lìber comun: Redigiù dël 1228, un dij pì antich statut comunaj italian.
Architetura: Costrussion dla Catedral (1309) e dle tor (120 an total, ëncor 15 visìbij).

Dominassion forëstere (XIV–XVI sécol)

Ant ël 1313, Ast a perd soa libertà sota ij Viscont ëd Milan. A passa peui sota:

Orléans (1387): Valentin-a Viscont a la pòrta an dòta a Luis d'Orléans.
Savòja (1531): A l'é anetùa dal duca Carl II.

Ël perìod a l'é ëd dëclin: pestilense (1348), invasion fransèise (1499), e ridussion dij comersi.

Età moderna (XVII–XIX sécol)

Guerre 'd sucession: Ast a l'é assedià durant la Guèra 'd Sucession Spagneula (1703-1706) e cola d'Austria (1745).
Dominassion fransèisa: Sota Napoleon (1800-1814), a dventa capleu dël dipartiment ëd Tani.
Risorgiment: Partessipassion a j'arvire ant ël 1821 e 1848. Dòp l'unità d'Italia (1861), a viv na rinàssita econòmica con la ferovìa (1853) e l'industria vitìcola.

Sècol XX e contemporani

Andustrialisassion: A nasso fàbriche ëd vis (Contratto, Gancia) e d'utiss agrìcoj.
Guère mondiaj: Bombardament durant la Sconda Guèra Mondial (1943-1945).
Ast ancheuj: Sènter ëd servissi, turism (Palio, Douja d'Or), e produssion ëd vin (Barbera, Moscà).

Monument e përsonage amportant

Tor Comunala (XIII sécol)
Catedral ëd Santa Marìa Assunta (gòtica)
Palas Alfieri (cà nativa dël poeta Vittorio Alfieri)
San Gioann: Përsonagi: Vittorio Alfieri, Carlo Gancia

Vardé ëdcò

Bibliografìa

F. Gabotto, Storia di Asti, 1903
G. Visconti, Asti comuna medievale, 1973
R. Bordone, La società astigiana nel Medioevo, 2000