Szombathely

	Vos an lenga piemontèisa
	Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì.

Szombathely (an almàn Steinamanger, an slovach Kamenec, an croat Sombotel, an latin Savaria o Sabaria) a l'é na sità dl'Ungherìa ëd 78.025 abitant (2019), capital dla contea ëd Vas (Vas megye). A l'é la pì veja sità dl'Ungherìa e un sènter amportant stòrich, cultural e econòmich dla region dël Transdanubio ossidental.

Geografìa

Szombathely as treuva ant la part ossidental dl'Ungherìa, davzin a la frontera con l'Àustria (apopré 20 km) e la Slovenia (30 km). A resta ant la pian-a aluvional dël fium Gyöngyös, na region fèrtil e motobin coltivà. Ël clima a l'é continental moderà.

Stòria

Antichità roman-a

La sità a l'é stàita fondà dël 45 AD dai Roman 'me Colonia Claudia Savariensum, an sël sit ëd na fortëssa cèltica. A l'era na colònia ëd veteran e a l'ha dventà 'n amportant sènter aministrativ e militar dla provinsa roman-a dla Pannonia Superior. A l'é stàita la sede dël cult imperial e un crosiament amportant ant la Via dl'Ambra, che a colegava 'l Mar Bàltich a l'Adriàtich.

Dël 456, la sità a l'é stàita dëstruta da j'Ostrogòt. Le rovin-e roman-e a son restà ant ij sécoj.

Medi ev e dominassion ungherèisa

Ij Magiar a son rivà ant la region ant ël sécol ch'a fa IX e a l'han batì 'l teritòri. La sità a l'é stàita nominà 'me Szombathely (che a l'ha da fé con ël mërcà dël saba, szombat) ant ël 1407. A l'é dventà na sità 'd mercà amportant.

Ant ël sécol ch'a fa XVI, durant l'ocupassion otoman-a dl'Ungherìa sentral, Szombathely a l'é stàita na sità 'd frontiera ëd l'Imperi dj'Asborgh, angagià ant la difèisa contra ij Turch.

Età moderna e contemporania

Ant ël sécol ch'a fa XVIII, sota la regin-a Marìa Teresa d'Àustria, la sità a l'ha vivù un arnassiment, con la costrussion ëd vàire edifissi baròch e neoclàssich. Dël 1777, a l'é dventà sede vëscovil e a l'ha fondà 'l seminari vëscovil (l'atual Università ëd Savaria).

Ant ël sécol ch'a fa XIX, l'ariv dla ferovìa (1865) a l'ha giutà l'andiura andustrial. Durant la Sconda Guèra Mondial, Szombathely a l'ha patì dij dann, ma a l'ha arcuperà an pressa.

Monument e leu d'anteresse

Ruine roman-e: ij rest dël templi d'Iside, dël fòr e dla necròpoli roman-a, con ël Musé dle Ruine roman-e.
Catédral ëd Szombathely (Szombathelyi székesegyház): costrussion neoclàssica dël 1797, con na facià amponenta.
Musé ëd Savaria (Savaria Múzeum): dedicà a la stòria local da la preistòria al di d'ancheuj.
Temple ëd l'anima (Lélektemplom): na cesa modernista dël 1929, dedicà a le vìtime dla Prima Guèra Mondial.
Teater ëd Szombathely (Szombathelyi Színház): teatr dël 1884 con n'architetura sgnora.
Giardin Botànich ëd Szombathely.
Anlevament ëd Vàrosmajor: na zona 'd vilegiatura con dle vile stòriche.

Coltura

Szombathely a l'é un sènter cultural amportant:

Savaria Festival: un dij pì grand festival stòrich ëd l'Euròpa sentral, ch'a arcostruiss l'época roman-a.
Savaria Symphony Orchestra.
Galleria d'art ëd la sità.
Biblioteca pùblica István Dömötör.

A l'ha 'dcò n'anlevament dë studios an sjë studi roman e medievaj.

Economìa

L'economìa dla sità a l'é diversificà:

Andustria: produssion d'utiss mecànich, component automobilìstich, prodòt alimentar.
Comersi: grassie a soa posission ëd frontiera.
Educassion: con l'Università ëd Savaria e vàire scòle superior.
Turism: për sò patrimòni stòrich e soe manifestassion.

Educassion

Università ëd Savaria (Savaria Egyetemi Központ), part dl'Università dël Transdanubio Ossidental.
Scòla 'd Mùsica Béla Bartók.
Vàire licéo e scòle técniche.

Traspòrt

Ferovìa: colegà a Budapest, Vienna, Graz, e a d'àutre sità ungherèise.
Autostrada: l'M86 (che as colega a l'M1 Budapest–Vienna) a passa davzin.
Aeropòrt: l'aeropòrt pì davzin a l'é 'l Flughafen Wien an Àustria, ma a-i é 'n camp d'aviassion local për avion pì cit.

Person-e legà a Szombathely

Santu Martin ëd Tours (316/317–397): a l'é nassù a Savaria.
Béla I d'Ungherìa (c. 1020–1063): rè d'Ungherìa.
János mindszenty (1892–1975): cardinal e arcivësco ëd Esztergom, a l'é stàit vësco 'd Szombathely.
György Cziffra (1921–1994): compositor e pianista.
István Dömötör (1926–1995): scritor e poeta.

Aministrassion

Ël sìndich a l'é Tivadar Puskás (dal 2019). La sità a l'é partagià an 7 distret (városrész).

Sità binele

Szombathely a l'é binelà con:

Fransa La Roche-sur-Yon (Fransa)

Anliure esterne

Vëdde 'dcò

Arferiment bibliogràfich

Zsolt Visy (2003). The Ripa Pannonica in Hungary. Akadémiai Kiadó.
Mihály Nagy (2011). Savaria – Szombathely: A City Through the Centuries. Szombathely Municipal Museum.