Uganda

	Vos an lenga piemontèisa
	Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì.

L'Uganda a l'é un pais dl'Àfrica oriental, sensa sbòch al mar.

A confin-a a nòrd con ël Sudan dël Sud, a nòrd-est con ël Kenya, a est con ël Kenya, a sud con la Tanzania, a sud-òvest con ël Ruanda e a òvest con la Repùblica Democràtica dël Còngo.

La capital a l'é Kampala (anviron 1,7 milion d'abitant).

A l'ha na surfassa ëd 241.550 km² e a conta anviron 45 milion d'abitant (stim-a 2023).

Anté ch'as treuva

Geografìa

L'Uganda as treuva ant ël Còrn d'Àfrica e a l'é traversà da l'Equator. A l'ha 'n teritòri motobin varià, ch'a comprend:

Ël Lagh Victoria (ël pì grand d'Àfrica), ch'a l'é partagià con Kenya e Tanzania.
Ël Rift Valley dl'Àfrica oriental, con d'àutri lagh (Lagh Albert, Lagh Eduard, Lagh George).
Ël Mont Ruwenzori (Montagne dla lun-a), con sima fin-a a 5.109 m (Mont Stanley).
Ël fium Nil, ch'a nass dal Lagh Victoria e a traversa 'l pais.

Ël clima a l'é tropical, temperà da l'autëssa, con doe stagion ëd pieuva.

Stòria

Precolonial

La region a l'era stàita abità da popolassion cassadore-arcujitris e peui da popoj bantù ch'a praticavo l'agricoltura. Dël sécol XIV-XIX, a son formasse dij regn potent coma ël Regn ëd Buganda, ël Bunyoro e l'Ankole.

Colonial

L'Uganda a l'é stàit un possediment dël Regn Unì dal 1894 al 1962, prima coma protetorà e peui coma colònia. J'anglèis a l'han introduvù la coltivassion dël café e dël té, an creand n'anfrastruture feroviaria.

Indipendensa e perìod contemporani

L'Uganda a l'ha otnù l'indipendensa ël 9 d'otóber 1962, con Milton Obote com prim ministr. Dël 1966, Obote a pija 'l podèj total, ma dël 1971 a l'é gavà da un colp dë stat militar da part d'Idi Amin Dada. Ël regim d'Amin (1971-1979) a l'é stàit caraterisà da violensa, persecussion e colass econòmich. Dòp na guèra con la Tanzania (1978-79), Amin a l'é stàit gavà. A-i é sta-ie 'n perìod d'instabilità fin-a al 1986, cand Yoweri Museveni a l'ha pijà 'l podèj con l'Esèrcit ëd Resistenta Nassional (NRA). Museveni a l'é restà al podèj da antlora, con d'elession contestà e na costituission modificà për përmëtte soa rielession.

Organisassion polìtica

L'Uganda (nòm ofissial: Republic of Uganda / Jamhuri ya Uganda) a l'é na repùblica pressidensial.

Ël president a l'é Yoweri Museveni (dal 1986).

Ël prim ministr a l'é Robinah Nabbanja (dal 2021).

Ël pais a l'é dividù an 4 region e 135 distret. La capital, Kampala, a l'é 'l sènter econòmich e polìtich.

Economìa

L'economìa ugandèisa as basa dzortut an sël:

Agricoltura (80% dla popolassion): café (prim prodòt d'esportassion), té, coton, tabach.
Pësca ant ij lagh.
Petroli: dël 2006 a son ëstàite trovà 'd riserve 'd petroli ant la region dël Lagh Albert.
Turism: grassie ai parch nassionaj (com ël Parch Nassional ëd Murchison Falls), ij gorila 'd montagna e la natura.

Dle grànde sfide a resto la povertà, la corussion e la dipendensa da l'agricoltura.

Coltura e società

L'Uganda a l'é na tèra 'd ëd 56 grupo ètnich, ij pì grand a son ij Baganda, ij Banyankole, ij Basoga, e j'Acholi. Le lenghe ofissiaj a son l'anglèis e lë swahili, ma a-i son vàire lenghe locaj (ganda, soga, ecc.). La religion a l'é motobin spantià: cristianésim (catòlich e anglican), islam, e religion tradissionaj.

Ël pais a l'ha na popolassion motobin giovo (pì 'd la metà a l'ha meno 'd 18 agn) e a l'ha avù 'd problema grand con l'epidemìa d'HIV/AIDS e con la guèra sivila ant ël nòrd (Lord's Resistance Army).