Winnipeg

	Vos an lenga piemontèisa
	Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì.

Winnipeg a l’é la capital e la sità pì granda dla provinsa federal dël Manitòba, an Canadà. A resta ant la part sentral dël pais, a la confluensa dij fium Red River dël Nòrd e Assiniboine, un pòst ëd granda amportansa stratégica e comersial. Sò nòm a ven da la paròla Cree win-nipi, ch'a veul dì "eva fangosa".

Geografìa

Winnipeg as treuva ant ël sènter geogràfich dl'América dël Nòrd, a la confluensa dij fium Red River dël Nòrd e Assiniboine. Ël teritòri a l'é pian, part dle gròsse pian-e intern-e. La sità a l'é conossùa për sò clima continental ùmid, con invern motobin frèid (la temperadura a peul calé sota -30°C) e istà càude. A l'é un-a dle sità pì frèide dël mond con na popolassion ëd pì che 600.000 abitant.

Popolassion

Second ël censiment dël 2021, la sità a l'ha 749.607 abitant, e l'area metropolitan-a (Winnipeg Capital Region) a conta 834.678 abitant. A l'é la sesta sità pì granda dël Canadà e la pì granda an tra Vancouver e Toronto. La popolassion a l'é motobin diversificà: a-i son vàire comunità d'origian europenghe (ucraine, polonèise, almande), e na gròssa comunità aborìgena (First Nations, Métis, Inuit). La lenga pì parlà a l'é l'anglèis, ma a-i son ëdcò comunità ch'a parlo fransèis (surtut ant ël quarté ëd Saint-Boniface), ucrain, alman e d'àutre lenghe.

Stòria

La zòna a l'era abità da popolassion aborìgene da milen. Ij prim europé a rivé a son ij fur trader fransèis dël 1738, ch'a l'han fondà Fort Rouge (peui Fort Gibraltar). Dòp la conquista britànica, la Compagnìa dla Baja Hudson a l'ha controlà la region. Dël 1812, Thomas Douglas, quint Cont ëd Selkirk a l'ha fondà na colònia agrìcola. Dël 1870 a l'é stàita fondà la sità 'd Winnipeg, e dël 1873 a l'é dventà na sità. La costrussion dla ferovìa transcontinental (Canadian Pacific Railway) a l'ha fala chërse an pressa, e a l'é dventà la "Pòrta dl'Òvest" për l'emigrassion vers le pian-e. A l'ha patì na gròssa chërsùa fin a la Granda Depression.

Economìa

Winnipeg a l'é 'l sènter econòmich dël Manitòba. L'economìa a l'é basà dzortut an sij servissi (finansa, assicurassion, comersi), l'industria (trasformassion alimentar, machinari, traspòrt), l'agricoltura (gran, bestiam) e l'energìa. A l'é la sede dla Royal Canadian Mint, ch'a produv le monede canadèise. A l'é 'dcò 'n gròss sènter ëd traspòrt: a l'é a la crosiera dle ferovìe e dj'autostrade, e a l'ha n'aeropòrt antërnassional (Winnipeg James Armstrong Richardson International Airport).

Cultura

La sità a l'ha na vita cultural viva. A l'é conossùa për ël Royal Winnipeg Ballet (un dij pì important dël Canadà), la Winnipeg Symphony Orchestra, e vàire musé (Manitoba Museum, Winnipeg Art Gallery). A l'é ëdcò sede dla Università ëd Manitòba (fondà dël 1877). Ël quarté fransèis ëd Saint-Boniface a l'é 'l sènter dla comunità franco-manitoban-a. Minca ann, a l'istà, as ten ël Festival dël Viageur, ch'a selebra la cultura dij cassator ëd pel.

Sport

Le squadre sportive pì importante a son ij Winnipeg Jets (hockey), ij Winnipeg Blue Bombers (futbol canadeis). La sità a l'ha ospità ij Gieugh dël Commonwealth dël 1999 e ij Gieugh Panamerican dël 1967.

Aministrassion

Ël sìndich a l'é Scott Gillingham (dal 2022).