Antërlenga
 |
Vos an lenga piemontèisa |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |
|
L'Antërlenga a l'é na lenga artifissial ch'a deuvra ëd paròle ch'as treuvo ant la pì part dle lenghe dl'Euròpa ossidental. A l'é stàita anventà da na partìa ëd gent ch'a l'han travajaje ansima për pì che 20 agn, a l'han compilà a l'han publicà ël prim dissionari dël 1951. A l'han sërnù ël nòm "antërlenga" përchè as vorìo ch'a fussa dovrà da gent ëd pais diferent për ciaciaré antra 'd lor ëd fasson sempia. Dagià che l'antërlenga a l'é stàita fàita përchè a fussa sempia, a l'é pì belfé da amprende che d'àutre lenghe. A-i é vàire milen-e ëd gent ch'a conosso l'antërlenga, dzortut an Fransa, e ij sò parlant a diso che ëd milion a podrìo capila (lese dij test e scoté) sensa avèj damanca d'aprendla prima. A-i son doe àutre lenghe artifissiaj ant ël mond che a l'han pì che 1000 parlant, l'esperanto e l'ido, anventà prima che l'antërlenga. Cheidun a pensa che l'esperanto e l'ido a son belfé da amprende përchè a l'han pa d'ecession (paròle che a scapo da le régole) ma d'àutri a chërdo che l'antërlenga a sia pì belfé përchè coj ch'a l'han dësvlupala a l'han sernù tute le paròle an manera che a fussa belfé tenje da ment për gent ch'a conossa l'anglèis, ël fransèis, ël castilian, ël portughèis, o l'italian, pì lenghe coma l'ossitan e 'l rumen, lenghe ch'a ch'a ven-o dal latin, la lenga dovrà a Roma për bomben ëd temp. An dzorpì, la gent ch'a deuvra l'antërlenga a dis che soa lenga a l'é un latin arnovà, mach pì sempi e modernisà. Esempi ëd test an antërlenga[modìfica | modifiché la sorgiss]Lingua natural e musical Comprensibile facilemente Le medio de communication Ël Pare Nòstr an antërlenga[modìfica | modifiché la sorgiss]Nostre Patre, qui es in le celos, Classìfica[modìfica | modifiché la sorgiss]Në schema ëd classìfica dl'Antërlenga a peul esse:
Wikipedia an antëlenga[modìfica | modifiché la sorgiss]A-i é ëdcò n'edission ëd Wikipedia an antërlenga. Còdes ISO[modìfica | modifiché la sorgiss]
Comparassion antra 'l piemontèis e l'antërlenga[modìfica | modifiché la sorgiss]Diferense ant ël vocabolari[modìfica | modifiché la sorgiss]Le doe lenghe, tnù cont ëd soe orìgin, a l'han pijà dal vocabolari latin e grèch, ma an mincadun-a 'd lor a-i é ëdcò ëd paròle diferente dai sò equivalent ant l'àutra. Esempi ëd paròle e d'espression diferente:
Diferense ant la gramàtica[modìfica | modifiché la sorgiss]L'antërlenga, tanme lenga artifissial, a l'ha na gramàtica semplificà. An particolar, la variassion ëd paròle a l'ha devenì abatìa. Artìcoj[modìfica | modifiché la sorgiss]
Preposission[modìfica | modifiché la sorgiss]
Përnòm verbal[modìfica | modifiché la sorgiss]An lenga piemontèisa a esisto j'ansidit përnòm verbaj, inesistent an antërlenga. A ìndica ël soget.
A l'é n'afé diferent da 'n përnòm përsonal: ia. Io parla - pms. mi i parlo; ia. Johannes lege - pms. Gioann a les. Verb[modìfica | modifiché la sorgiss]Infinitiv[modìfica | modifiché la sorgiss]Ij verb ëd la prima conjugassion an antërlenga a l'han dj'infinitiv con la terminassion -ar, an lenga piemontèisa a l'han la terminassion -é: ia. parlar - pms. parlé. Ij verb dë sconda conjugassion, che an antërlenga a l'han dj'infinitiv con la terminassion -er, an lenga piemontèisa a son për la pì part ëd la sconda conjugassion e a l'han la terminassion -e: ia. currer - pms core. An lenga piemontèisa, j'equivalent dj'infinitiv tener e venir dl'antërlenga, e ëdcò paròle derivà da lor, a l'han doe forme alternative: ten-e o tnì, ven-e o vnì: ia. mantener - pms. manten-e o mantnì. Temp present[modìfica | modifiché la sorgiss]
Temp passà sempi[modìfica | modifiché la sorgiss]
Temp passà përfet[modìfica | modifiché la sorgiss]Ant le doe lenghe as dovra ël temp passà përfet componù. Për esempi, ia. ha parlate - pms. a l'ha parlà (singular), a l'han parlà (plural). Temp futur sempi[modìfica | modifiché la sorgiss]An tersa përson-a dël singular la terminassion -ra dl'antërlenga a equival al piemontèisa -rà: ia. parlara - pms. a parlërà. Partissipi[modìfica | modifiché la sorgiss]Partissipi an antërlenga ch'a finisso an -ante a l'han an lenga piemontèisa equivalent:
Partissipi passà, che an antërlenga a l'han la terminassion -ate, a l'han an lenga piemontèisa la terminassion -à. A cangio pa ant ël gèner feminin e al plural. Për esempi ia. parlate - pms. parlà. Partissipi passà, che an antërlenga a l'han la terminassion -ite a l'han an lenga piemontèisa la terminassion -ì o -ù: ia. rendite - pms. rendù. Ij partissipi an antërlenga a son invariàbij. An lenga piemontèisa, partissipi nen terminà con -à a son variàbij con la gionta ëd nùmer e géner ia. finite - pms. finì (masculin), finìa (feminin, singular), finìe (feminin, plural). Àutre forme[modìfica | modifiché la sorgiss]Forme impërsonaj an antërlenga con ël përnòm on a l'han ij sò equivalent piemontèis. As rendo tanme tersa përson-a dël singular, ma al pòst dël përnòm verbal a as dona as (o së dnans a un verb ch'a ancamin-a con st-, sp-, sc- e via fòrt). Për esempi, ia. on parla - pms. as parla. Conjugassion dij verb fosonant (chèiche forme)[modìfica | modifiché la sorgiss]
Negassion[modìfica | modifiché la sorgiss]An lenga piemontèisa, për neghé as deuvro le partissele nen o (pì soens) pa, e an antërlenga non: ia. non es - pms. a l'é nen, a l'é pa. Përnòm[modìfica | modifiché la sorgiss]Përnòm possessiv[modìfica | modifiché la sorgiss]Ant le doe lenghe a buto nen j'artìcoj definì dnans ai përnòm possessiv. Ël plural dël géner masculin a fa ecession an lenga piemontèisa, cand che a l'ha la midema forma che ël singular. An lenga piemontèisa, ij përnòm possessiv dël gèner masculin a son invariàbij al cangé dël nùmer.
J'àutri përnòm[modìfica | modifiché la sorgiss]
Nòm sostantiv[modìfica | modifiché la sorgiss]Géner dël sostantiv[modìfica | modifiché la sorgiss]An antërlenga ij sostantiv dij nen vivent a l'han pa ëd géner. Antra ij vivent a-i é na diferensa antra ij doi sess. Antlora, quand ël géner masculin a l'ha la terminassion -o (amico), ël géner feminin a l'ha la terminassion -a (amica). An antërlenga na caterva ëd nòm sostantiv singular dël géner masculin a son terminà con -o. Ij sò equivalent piemontèis a l'han pa d'-o: ia. senso - pms. sens. J'equivalent piemontèis dij nòm sostantiv e agetiv terminà an antërlenga con -co, -go a l'han le terminassion -ch, -gh. Ij nòm sostantiv dël géner feminin, ch'a l'han an antërlenga la terminassion -a, a l'han soens an lenga piemontèisa ël singular ch'a finiss an -a: ia. experientia - pms. esperiensa, ia. theoria - pms. teorìa. Plural dij sostantiv[modìfica | modifiché la sorgiss]An antërlenga as rend ël plural dël sostantiv con la gionta dla terminassion -s al singular, -es (quand ël singular a l'é terminà con na consonanta) o (quand ël singular a l'é terminà con -c) con ël cambi dla -c terminal an -ches. La pì part dij nòm sostantiv piemontèis dël géner masculin a l'ha la midema forma an singular e an plural. Ij nòm sostantiv dël géner feminin, che an antërlenga a l'han ël plural con la terminassion -as (e ël singolar con la terminassion -a), an lenga piemontèisa a l'han ël plural ch'a finiss an -e. Ij nòm sostantiv piemontèis dël géner feminin con la terminassion -ica a l'han ël plural con la terminassion -iche (parèj che an italian). An lenga piemontèisa, chèich nòm sostantiv dël géner feminin a l'han la midema forma al singular e al plural:
Nòm agetiv[modìfica | modifiché la sorgiss]Géner dl'agetiv[modìfica | modifiché la sorgiss]Ij nòm agetiv an antërlenga a son invariàbij tnù rëspet al géner. An lenga piemontèisa a son variàbij parèj che ij sostantiv. Ij nòm agetiv che an antërlenga a finisso an -ante a l'han an lenga piemontèisa dj'equivalent ch'a finisso an -ant (masculin) e -anta (feminin). An manera anàloga con la terminassion -ente: ia. differente - pms. diferent (masculin) o diferenta (feminin). Plural d'agetiv[modìfica | modifiché la sorgiss]Ij nòm agetiv an antërlenga a son invariàbij rëspet al nùmer. Si però a-i manca ël nòm sostantiv tacà a l'agetiv, antlora ël nòm agetiv a l'é declinà tanme un nòm sostantiv. An lenga piemontèisa, ij nòm agetiv a son për la pì part declinà parèj che ij nòm sostantiv. Le terminassion piemontèise dël plural -aj, -ij a corëspondo a -al, -ile dl'antërlenga. Esempi: ia. special (plural) - pms. spessiaj, ia. possibile (plural) - pms. possìbij, ia. social (plural) - pms. sossiaj. Comparassion dj'agetiv[modìfica | modifiché la sorgiss]L'adverb piemontèis pì a equival a plus an antërlenga, an fasend fonsion ëd comparativ. An antërlenga, për fé ij superlativ as deuvro le plus, an lenga piemontèisa a l'é rampiassà da espression tanme motobin (ia.ben, multo) o pròpi (ia. propriemente, realmente) Congiunsion[modìfica | modifiché la sorgiss]
Adverb[modìfica | modifiché la sorgiss]Derivassion[modìfica | modifiché la sorgiss]An lenga piemontèisa, j'adverb componù a buto la terminassion -man; an antërlenga a finisso an -mente (o -amente dòp -c final): ia. finalmente - pms. finalman. Tutun, pì 'd soens, an lenga piemontèisa as deuvro j'espression adverbiaj, për esempi con l'usage an manera, ëd fasson (ia. in modo, al/de maniera) o da na mira (ia. ab un puncto de vista, del puncto de vista): ia. sin depender - pms. an manera indipendenta. Adverb iregolar ch'as rancontro soens[modìfica | modifiché la sorgiss]
Comparassion dj'adverb[modìfica | modifiché la sorgiss]Ant le doe lenghe le comparassion adverbiaj as compòrto tanme cole dij nòm agetiv. Diferense an ortografìa[modìfica | modifiché la sorgiss]Marché dj'acent[modìfica | modifiché la sorgiss]Ant na paròla piemontèisa l'acent ëd sòlit a dròca dzora la midema sìlaba che ant le paròla equivalenta an antërlenga. An antërlenga, për esempi, as marca pa l'acent d'antepenùltima silaba: ia. origine - pms. orìgin. J'àutri esempi:
Diferense ant le litre e ant le sequense ëd litre[modìfica | modifiché la sorgiss]
Prefiss e sufiss[modìfica | modifiché la sorgiss]Prefiss[modìfica | modifiché la sorgiss]
Sufiss[modìfica | modifiché la sorgiss]
|
