Canal ëd Panamà
 |
Vos an lenga piemontèisa |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |
 Ël Canal ëd Panamà (an spagneul: Canal de Panamá) a l'é na via d'eva artifissial longa 82 km ch'a traversa l'istm ëd Panamà për gionté l'Océan Atlàntich (Caràib) con l'Océan Passìfich . A l'é un-a dj'euvre d'ingegnerìa pì amportante dël sécol XX e a l'é stàit diciarà un-a dle Set Meravije dël Mond Modern da l'American Society of Civil Engineers . Geografìa e spessìfiche técnicheËl canal a l'é longh 82 km (51 mija) e a deuvra un sistema ëd saraje për superé ij dislivej . Le saraje originaj a l'han dle dimension ëd 33,53 m (110 pé) ëd larghëssa e 320 m (1.050 pé) ëd longhëssa, e a servo për aussé le nav ëd 26 méter (85 pé) an sël livel dël mar, fin al Lagh Gatún, un lagh artifissial creà an sbarand ël fium Chagres . La navigassion ant ël canal a ciama anviron 8-10 ore e minca nav a deuv avèj un pilòta specialisà dla Panama Canal Authority ch'a la guida për tut ël percors . Stòria dla costrussionL'idèja d'un passagi antra ij doi océan a l'é veja dël sécol XVI: dël 1513 l'esplorator Vasco Núñez de Balboa a l'ha travërsà l'istm për prim . Dël 1534 l'imperador Carl V a l'ha ordinà në studi, ma a l'han considerà l'euvra tròp difìcila . La costrussion a l'é ancaminà dël 1881 për euvra dla Fransa, sota la diression ëd Ferdinand de Lesseps, l'istess ch'a l'avìa fàit ël Canal ëd Suez . Ël proget fransèis a l'é falì dël 1889 për via dij problema d'ingegnerìa e dzortut dle maladìe (frev giàuna, malaria) ch'a l'han massà pì 'd 20.000 ovrié . Dël 1904 jë Stat Unì a l'han pijà 'l proget, dòp avèj sostenù l'indipendensa ëd Panamà da la Colombia dël 1903 . Con ël Tratà Hay-Bunau-Varilla, jë Stat Unì a l'han otnù la sovranità an sla Zòna dël Canal. La costrussion american-a a l'ha dovrà des agn e a l'é costà 375 milion ëd dòlar, con 5.600 ovrié mòrt . Ël canal a l'é stàit inaugurà ël 15 d'ost dël 1914 . L'espansion dël 2016Ai 3 dë stèmber dël 2007 a son ancaminà dij travaj për slarghé ël canal, aprovà con un referendum dël 2006 . L'espansion, finìa dël 2016, a l'ha giontà na tersa fila ëd saraje pì grande (55 m ëd larghëssa e 427 m ëd longhëssa), ch'a përmëtto ël passagi dle nav Neopanamax, tre vòlte pì gròsse che prima . Gestion atualCon ij Tratà Torrijos-Carter dël 1977, la gestion dël canal a l'é passà progressivament a Panamà, fin-a al control total dël 31 dë dzèmber 1999 . Ancheuj a l'é gestì da la Panama Canal Authority (ACP), n'agensìa autònoma dël govern ëd Panamà. Al di d'ancheuj, pì o men 13.000-14.000 nav a lo traverso minca ann, e jë Stat Unì a son ël pì grand utilisator, seguità da Cin-a . Dël 2024 a l'é stàit stabilì che fin a 36 nav al di a peulo passeje . CuriositàDa già che l'istm ëd Panamà a l'ha na forma a S, l'intrada an sl'Océan Passìfich a l'é a orient ëd l'intrada an sl'Atlàntich, pròpi al contrari ëd lòn ch'as pensa normalment . |
