De vulgari eloquentia
Ël De vulgari eloquentia a l'è un tratà an lenga latin-a, scrivù da Dante Alighieri tramés ël 1303 e l'inissi dël 1305.
Ël tìtol a significa "l'eloquensa dij volgar" an lenga piemontèisa.
Strutura e soget
[modìfica | modifiché la sorgiss]Malgrà l'argoment a sia col dle lenghe volgar, a l'è stàit scrivù an latin, sicom a dovia esse adrëssà a j'inteletuaj dij sò temp. A l'è pa stàit finì.
L'ideja 'd Dante a l'era 'd studiè le diferente lenghe locaj italian-e për serchè cola ch'a fussa la pì adata për dvnì la lenga literaria ansima al bariolà senari italian. Chiel a sërcava na lenga ch'a dèissa lustr a chi la parlava, ch'a fossa na lenga pivòt, përché tute le autre lenghe a fusso vzine a cola e ch'a fussa meritévol për esse parlé ant na cort e dai nòbij.
A dovia esse, scond ël progèt original, un tratà an 4 liber, ma a la fin Dante a l'è fërmasse al capitòl XIV dël scond. L'inissi dël prim a rësguarda ël but dle lenghe ans la mira stòrica e geògrafica.
Lenghe analisà
[modìfica | modifiché la sorgiss]Lë scritor a l'avia analisà 14 lenghe italian-e, an partagend l'Italia an 4 part për partagé ij grup lenghìstich, an pijand 'me diviseur ël Pò e j'Apenin.
Coste a son stàite le lenghe volgar analisà da Dante Alighieri:
- ël romanesch, condiserà ël pes tra ij volgar, ël men soagnà, tant da esse për chiel mach un giargon miserabil e grossé
- ël pulièis (Lenga napoletan-a, ch'as ciamava pulièis ant l'era dël Ducà ëd Pulia e Calabria)
- l'umbr (spoletin)
- ël sardagneul a l'é pa considerà da Dante 'me lenga volgar, ma mach 'me l'imitassion dla lenga latin-a, "coma le sumie a imito j'uman"
- ël genovèis a dovra tròp la litra "Z"
- l'aquileièis (lenga furlan-a): lë scritor a dëscrive lor acent 'me bestial
- la lenga istrian-a: lë scritor a dëscrive lor acent 'me bestial e la popolassion 'me paisan
- ij dialèt toscan, definì lontan da na lenga soasìa, tutun a fusso i pi apresià dai leterà
- la lenga lombarda, ant la qual chiel a anfila ël turinèis: ch'a l'é tròp anfluensà da autre lenghe ai finagi italian për esse considerà un volgar italian
- la lenga véneta ant la qual chiel a anfila ël dialèt trentin: tròp anfluensà da autre lenghe ai finagi italian për esse considerà un volgar italian
- ël bolognèis, l'ùnich dialèt municipal stimà da chiel
- ij dialèt marchigian (l'anconetan e col ëd Camerino)
- ël sicilian a l'é stimà da lë scritor për ël dovrage ant la cort ëd Federich II
- ël romagneul, tròp cotì e fomnin
Ël còrs, ëdcò essend na lenga italian-a, a l'é pa stàita pijà an considerassion përché a l'é stàit trascurà an agreman dël sard, përché sota Roma la Sardëgna e la Còrsica a j'ero n'ùnica provincia.[1]
Conclusion
[modìfica | modifiché la sorgiss]A-i é pa na lenga regional ch'a sia bastansa soasìa për esse la lengha nassional comun-a a tut jë Stat preunitari. Dante a avansa la proferta ëd batì na lenga àulica grassie a la colaborassion d'autri leterà.
Gieugh da taula
[modìfica | modifiché la sorgiss]De Vulgari eloquentia a l'é ëdcò un gieugh da taula, ispirà al tratà ëd Dante, andoa ij giogador as cimento për batì ël volgar pi soagnà a la fin dla partìa.[2]