Italianism

Da Wikipedia.
Drapò piemontèis.png Vos an lenga piemontèisa
Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì.

N'italianism a l'é na paròla 'd na lenga ch'a deriva diretament da la lenga italian-a, e che soens a pija 'l pòst ëd na paròla dl'istess sust an cola lenga.

An piemontèis a-i é vàire e vàire d'italianism, an càusa a l'influss sossial e polìtich che la lenga italian-a a l'ha avù an Piemont, da l'Edit ëd Rìole dël 1561, ma tanta 'd pi da j'agn 1950 an sà, quand che la television e la fòrta imigrassion d'an Italia a l'han spantià l'italian an Piemont 'd na manera vajanta e motobin lesta.

Ij purista a consijo d'evité j'italianism an piemontèis, da già ch'a-i é 'd paròle pì genite da dovré a sò post: sòn për guerné pì ch'as peul la diferensa antra ël piemontèis e l'italian, bele për deje nen l'andi a coj ch'a diso che ël piemontèis a l'é mach un dialèt ëd l'italian.

Esempi[modìfica | modifiché la sorgiss]

Vardé sì dontré esempi d'italianism ant la lenga piemontèisa, an tnisend da ment che vàire 'd costi-sì a son giumaj intrà ant l'usage comun e la paròla genita, belavans, as deuvra squasi pi nen.

Paròla genita Italianism Italian
Nopà Anvece Invece
Badiné Schersé Scherzare
Adoss Orìgin Origine
É, òj
Amusesse Divertisse Divertirsi
Mostré Ansegné Insegnare
(Pare) grand Nòno Nonno
Lenga Lingua Lingua
Squasi, scasi Quasi Quasi
Belavans Purtròp Purtroppo
Marié Sposé Sposare
Vnì Dventé Diventare
Darié Ùltim Ultimo
Fé andé Scomëtte Scommettere
Soagné Curé Curare
Caté, crompé Compré Comprare
Avosà Famos Famoso
Fiamengh Stupend Stupendo
Ëd vòte (mai) Për cas Per caso
la càud, la frèid ël càud, ël frèid il caldo, il freddo
Ëdcò, dëlcò, dër̂cò Anche Anche
Pro, assé Bastansa Abbastanza
Che mi i fasa Che mi i fassa Che io faccia
Mi i fas, mi i fon Mi i faso, mi i fasso Io faccio
Mi i vagh, mi i von Mi i vado Io vado
Mi i stagh, mi i ston Mi i stago Io sto
Mi i dagh, mi i don Mi i dago Io dò
Tùit, tucc Tuti Tutti
Ancor pro, për boneur Për fortun-a Per fortuna
Ancreus Profond Profondo
Dël 2007 Ant ël 2007 Nel 2007
An càusa a A càusa 'd A causa di
Parlé su Parlé ëd Parlare di
A l'é mi che... I son mi che... Sono io che...
La Comun-a Ël Comun Il Comune
Eva Aqua Acqua
Provinsa Provincia Provincia
Cavlimor Cavalermagior Cavallermaggiore
Frel Fratel Fratello
Seure Sorela Sorella
Barba Zìo Zio
Magna, Amia Zìa Zia
Smensé Comincé Cominciare
I son an camin Stago andanda Sto andando
I son an camin ëd fé Stago fasenda Sto facendo
Mi i j'era Mi i j'ero Io ero
Vagné Vince Vincere
Dërota Sconfita Sconfitta
Dësblé Sconfige Sconfiggere
Përsoade Convinse Convincere
Andé fòrt Continué Continuare
Na vira, na vòta, un bòt Na vòlta Una volta
Mè can Ël mè can Il mio cane
Vàire Quant Quanto
Pronté Preparé Preparare
Cambra Càmera Camera
Timbro Tìmpan Timpano
Comsissìa, comsìa,
macassìa, an tùit ij cas
Comonque Comunque
Doncre, Donca, Donch Donque Dunque
Mincadun, ciaschëdun Ognidun, Ògni Ognuno, Ogni
Susté Desideré Desiderare
Turin a l'é bel Turin a l'é bela Torino è bella
Coni Cuni Cuneo
A l'é campàsse an Pò A l'é campàsse ant ël Pò Si è buttato nel Po
Antregh Anter Intero
Lest Velòce Veloce
Bon, adret Capace Capace
Fròla, fraja Fràgola Fragola
Mach, Nomach, Ma che Soltant, Solament Soltanto, Solamente
Brichèt Fiamìfer Fiammifero
Dëscheurve, dëscoaté Scoprì Scoprire
Prìvol Perìcol Pericolo
Vardé Guardé Guardare
Bërgé Pastor Pastore
Baròt, Paisan Contadin Contadino
Fnestra Finestra Finestra
Anans Avanti Avanti
Sigur Sicur Sicuro
Cheujta, archeujta Racòlta Raccolta
Barbiss Baf Baffi
Daspërtut Dapërtut Dappertutto
Lèj Lege Legge
Crinada, Salopada Porcada Porcata
Crin, Ghen Majal Maiale
Mità Metà Metà
Bijëtta Bolëtta Bolletta
Lus, ciàir Luce, loce Luce
Gram Cativ Cattivo
Anflura Sporcissia Sporcizia
Bocla Fibia Fibbia
Tamprura Temperadura Temperatura
I von/I vagh ca 'n Giaco I Vado a ca da Giaco Vado a casa di Giacomo
Rèis Radis Radice

Mecànica sossial dlë spantiament dj'italianism[modìfica | modifiché la sorgiss]

Notaman anteressant a l'é che j'italianism a sio stàit considerà an prinsipi 'mé na forma nòbil dël parlé, quand la class media as ancalava nen a parlé italian com jë sgnor e parej a n'anfilava chèich paròla ant ël discors për desse un ton. Sòn a l'ha smonùje a ste forme un pèis sossial ch'as ës-ciàira motobin da 'nt sò spantiesse ant la literatura piemontèisa fin dal prinsipi dël sécol ch'a fa XX, pen-a dapress a l'unità d'Italia. Passa-ie la bura nassionalista, la tendensa corenta a l'é pitòst cola dë nen ancrosié le doe lenghe, ma dë vardé dë parleje e scriv-je giuste tute le doe, e con lòn j'italianism a son an camin ëd passé viaman a esse considërà com un dësdeuit antra la gent ch'a l'é bon-a 'd lese e dë scrive. Comsëssìa, as trata ëd posission motobin variegà, con vàire anteletuaj ch'a sosten-o ch'a-i sia l'arzigh dë butesse a parlé ant na lenga tròp diferenta da cola dla gent normal da pì nen podej esse capìa.