Niue
 |
Vos an lenga piemontèisa |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |
 Niue (Niuē an lenga niue) a l'é un pais dl'Osseania. La capital a l'é Alofi. GeografìaAnté ch'as treuva Niue as treuva ant l'Océan Passìfich meridional, ant la region ëd la Polinesia. A l'é un-a dle pì gròsse ìsole coralin-e elevà dël mond (na formassion ëd coraj ch'a l'é stàita solevà da 'd moviment tetònich). Soe coordinà a son 19°03′S 169°52′W. Clima e teritòriL'ìsola a l'ha un clima tropical ùmid, temperà dai vent alisé. La temperadura a l'é stàbil (24–30 °C) tut l'ann. La stagion dle pieuve a va da novèmber a avril, con d'arzigh ëd ciclon. Ël teritòri a l'é na pian-a coralin-a con dij cò a 'n pòch d'autëssa (70 méter al pì àut). A l'ha pa 'd fium surfassiaj, ma 'd caverne andrinta a la pera 'd coraj che a përmëtto l'arserva d'eva dossa. Le còste a son àute e rocose, con dë scheuj e 'd caverne marine. Bòtànica e faunaLa vegetassion a l'é 'd tipo foresta tropical, ma motobin modificà da l'òm. A-i son vàire piante endémiche. La fauna a l'é limità, con pòchi mamìfer (coj introdovù) ma 'd popolassion d'osej, 'd ratavlòire e 'd tartarughe marin-e. StòriaPopolassion polinesian-a originariaNiue a l'é stàita colonisà da 'd navigator polinesian vers ël 900 d.C., probabilment da 'd gent ëd Tonga, Samoa e d'àutre ìsole. Prima dël contat europeo, la società a l'era organisà an tribù e a l'ha avù un perìod ëd conflit antërn. Ariv e nòm europeoL'ìsola a l'é stàita dëscuverta da j'europengh dal capitani britànich James Cook dël 1774. Cook a l'ha ciamala Savage Island (Ìsola Salvadega) për l'arspòsta agressiva dij locaj, che a l'han provà a impedì jë sbarch. Contut, Cook e sò echipagi a son mai butà pé an sla tèra. Evangelisassion e regn unìIj missionari cristian dla London Missionary Society a son rivà dël 1846. Dël 1900, ël rè Togia-Pulu-toaki a l'ha acetà un protetorà britànich. Dël 1901, Niue a l'é stàita giontà a la Neuva Zelanda (che a l'ha 'dcò amministrà l'ìsola sota mandà neozelandèis). Autogovern e indipendensaDòp la Sconda Guèra Mondial, a l'é ancaminà un process d'autodeterminassion. Dël 1974, Niue a l'ha votà për në statut d'indipendensa an associassion lìbera con la Neuva Zelanda, dventand ël prim pais autònom an associassion lìbera dël mond. Sota sto acòrdi, Niue a goerna ij sò afé intern, ma la Neuva Zelanda a l'ha la responsabilità ëd la difèisa e dj'afé ester. Organisassion polìticaNiue (nòm ofissial: Niue / Niuē Fekai) a l'é në stat associà a la Neuva Zelanda. A l'ha un sistema 'd goern parlamentar democràtich.
EconomìaL'economìa a l'é pcita e dipendent da j'agiut ester (dzortut da la Neuva Zelanda, ma 'dcò da l'Australia e da l'Union Europenga). Le atività prinsipaj a son:
Un problema grev a l'é l'emigrassion: la pì part dij giovo a chita l'ìsola për serché 'd possibilità an Neuva Zelanda o Australia. Coltura e societàLengheNiue a l'ha doi lenghe ofissiaj: Ël niue a l'é parlà dal 98% dla popolassion, ma l'anglèis a l'é dovrà ant l'aministrassion e 'l comersi. ReligionLa pì gran part dij niuean (apopré 67%) a aparten a la Ekalesia Niue (Gesa ëd Niue), na gesa protestanta ch'a ven da la London Missionary Society. A-i son 'dcò 'd comunità catòliche, mormon-e e d'àutri cult. Festività
Anfrastruture
Ambient e sfideNiue a fa front a vàire sfide:
Contut, Niue a l'ha anandià dj'inisiative pionierìstiche, coma dëdiché 'l 40% ëd soa zona econòmica esclusiva coma parch marin (Niue Nukutuluea Marine Park). Vëdde 'dcòLigam estern |
