Samoa

	Vos an lenga piemontèisa
	Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì.

Samoa (an samoan: Malo Sa'oloto Tuto'atasi o Samoa; an anglèis: Independent State of Samoa) a l'é un pais ëd l'Osseania, formà da la part ossidental ëd l'arsipélagh dle Samoa, a mesa stra an tra la Neuva Zelanda e le Hawaii.

La part oriental dël midem arsipélagh a l'é un possediment djë Stat Unì.

Geografìa

Samoa a comprend le doe isole prinsipaj, Savai'i e Upolu, e quatr isolòt pi cit (an tra coj Manono e Apolima). A l'ha na surfassa total ëd 2.831 km² e na popolassion ëd anviron 215.000 abitant (2023). La capital a l'é Apia, situà an sl'ìsola d'Upolu. Ël teritòri a l'é 'd nàtura vulcànica, con montagne àute, foreste tropicale e bariere coralin-e. Ël clima a l'é tropical ùmid, con na stason ëd pieuve da novèmber a avril.

Anté ch'as treuva

Stòria moderna

L'arsipélagh a l'é stàit spartì dël 1899 antra la Gërmania (che a l'ha pijà la part ossidental) e jë Stat Unì (che a l'han tenù la part oriental). Dël 1914, a l’ancamin ëd la Prima Guèra Mondial, la Neuva Zelanda a l'ha ocupà la Samoa alman-a. Dal 1920 al 1962, a l'ha aministrala sota un mandà dla Sossietà dle Nassion e peui dl'ONU. Samoa a l'ha otnù l'indipendensa ël 1m ëd gené dël 1962, con ël nòm ëd Samoa Ossidentaj. Dël 1997 a l'ha cambia 'l nòm ufissial an Samoa.

Organisassion polìtica

Samoa a l'é na repùblica parlamentar. Ël Cap dlë Stat (an samoan O le Ao o le Malo) a l'é elegiù dal Fono (ël parlament) për un mandà 'd sinch agn. Dal 2017, ël cap dlë stat a l'é Tuimalealiifano Va'aletoa Sualauvi II. Ël Prim Ministr, cap dël govern, a l'é Naomi Mata'afa (dal 2021), la prima fomna a covrì cost ròl ant la stòria dël pais. Ël sistema legal a mës-cio element dla tradission samoan-a (ël fa'amatai) e dël dirit anglèis.

Economìa

L’economìa a dipend an gran part da l'agricoltura (copra, cacao, banane), dal setor pùblich e da le rimesse dj'emigrà (sovens an Neuva Zelanda, Australia e Stat Unì). Ël turism a l'é 'n setor an chërsùa. La moneda local a l'é ël Tala samoan (WST).

Coltura

La lenga ofissial a l'é ël samoan, ansema a l'anglèis. La società a l'é organisà an famije estèise (aiga) e a base 'd relassion comunitarie fòrte. La religion prinsipal a l'é 'l cristianésim (sovens protestant). La tradission dël tatuagi (pe'a për j'òm, malu për le fomne) a l'é motobin amportanta.

Spòrt

Lë spòrt nassional a l'é 'l rugby. La squadra nassional (stranomà Manu Samoa) a l'ha partecipà a tuti ij Campionà dël Mond dal 1991 e a l'é stàita sempe an tra le pi fòrte al mond. Ël cricket e l'atlética a son àutri spòrt praticà.