Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì.
Le prinsipaj teorìe filosòfiche dël lìber vorèj
Ël lìber vorèj a l'é ël concet filosòfich e teològich ch'a dis che minca përson-a a l'é lìbera ëd serne còs fé. Sòn as contrapon a le concession determinìstiche ch'a diso che la realtà a l'é an chèiche manere predeterminà (destin), e antlora le përson-e a podrìo pa serne përchè tute soe assion a sarìo predeterminà prima ëd soa nàssita (predestinassion o vorèj serv).
Ël lìber arbitri a l'é la capacità ëd le përson-e ëd serne e 'd pijé 'd decision an manera autònoma, sensa esse determinà da fator estern o da causa necessaria. A l'é un dij problema sentraj dla filosofìa, dzortut an relassion a la moral, a la responsabilità, e a la natura dl'esse uman.
An camp religios ël lìber vorèj a veul dì che la divinità, combin ch'a sia tut-potenta, a sern ëd nen dovré sò podèj për condissioné le sernie dle përson-e.
Ant l'ética sto concet a l'é a la bas dla responsabilità ëd na përson-a për soe assion.
An camp sientìfich l'idèja ëd lìber vorèj a veul dì n'indipendensa dël pensé antendù com atività dla ment e dla ment midema da la pura causalità sientìfica.
Tichëtte prinsipaj
Ël lìber arbitri a peul esse definì coma:
La capacità ëd podèj agì diversament ant ëd situassion idèntiche
L'autonomìa 'd serne an tra vàire possibilità
La possibilità d'esse l'orìgin primaria dij sò pròpi at
La condission për la responsabilità moral
Sòrt ëd lìber arbitri
A-i son vàire concet ëd lìber arbitri:
Lìber arbitri libertarian: A fortiss che le decision uman-e a son lìbere an manera assolùa e nen determinà
Compatibilism: A fortiss che ël lìber arbitri a l'é compatìbil con ël determinism (la libertà a consist an assensa 'd coression esterna)
Incompatibilism: A fortiss che ël lìber arbitri a l'é incompatìbil con ël determinism
Lìber arbitri teològich: A trata dla relassion antra libertà uman-a e predestinassion divin-a
Argument për ël lìber arbitri
Ij sostenitor dël lìber arbitri a pòrto coste rason:
Lesperiensa cossienta: Im sento lìber ëd serne
La responsabilità moral: As peul atribuì responsabilità mach s'a-i é libertà
La dignità uman-a: La libertà a l'é essensial për la dignità dla përson-a
La possibilità dël mal: Ël mal moral a l'é mach spiegàbil con la libertà
Argument contra 'l lìber arbitri
Ij sostenitor dël determinism a pòrto coste rason:
Ël determinism fìsich: Tut lòn ch'a càpita ant l'univers a l'é determinà da lej fìsiche
Ël determinism causal: Tute le decision a l'han dle càuse ch'a-j determin-o
Ël determinism sientìfich: La siensa neurològica a mostra che le decision a son process cerebraj determinà
Ël determinism sossial: Nòstre decision a son determinà da la coltura e la società
Posission stòriche
Età clàssica
Aristòtil: A fortiss che l'òm a l'é responsàbil ëd soe assion quand a peul agì diversament
Epicur: A anseriss ël "clinamen" (dëviament) an tra j'àtom për giustifiché la libertà
Cristianésim
Sant Agostin: A difend la libertà uman-a contra ij manichèo, ma a l'é compatìbil con la grassia divin-a
Tomà d'Aquin: A diferensia an tra libertà 'd vorèj (liberum arbitrium) e libertà 'd serne
Età moderna
René Descartes: A fortiss che la volontà a l'é infinìa e lìbera
Baruch Spinoza: A fortiss un determinism complet: "La përson-a a chërd d'esse lìbera mach përchè a l'é cossienta 'd soe volontà ma ignora le càuse ch'a lo detèrmino"
Immanuel Kant: A diferensia an tra "mach-sì" (fenòmen) determinà e "për-sì" (némen) lìber
Età contemporania
Jean-Paul Sartre: A fortiss che "l'òm a l'é condanà a esse lìber" e a deuv creé soa essensa
Daniel Dennett: A sosten ël compatibilism, na libertà compatìbil con ël determinism
Problem filosòfich
Ij problema prinsipaj an sël lìber arbitri a son:
Ël problema dël determinism: Se tut a l'é determinà, com a peul ess-ie la libertà?
Ël problema dla responsabilità: Coma podoma atribuì responsabilità sensa lìber arbitri?
Ël problema dël mal: Coma concilié la bontà 'd Dé con la libertà uman-a ch'a pòrta al mal?
Ël problema neurològich: Jë studi an neurossiense a mostro che le decision a son determinà prima che is në rendo cont
Conseguense pràtiche
Ël problema dël lìber arbitri a l'ha 'd conseguense an:
Sistema giurìdich: La teorìa dla colpa a presupon la libertà
Ética: La responsabilità moral a presupon ël lìber arbitri
Religion: La dotrin-a dël pecà e dla salvëssa a presupon la libertà
Psicologìa: La terapìa e l'educassion a presupon-o na possibilità 'd cambiament
