Antërlenga

L'Antërlenga a l'é na lenga artifissial ch'a deuvra ëd paròle ch'as treuvo ant la pì part dle lenghe dl'Euròpa ossidental. A l'é stàita anventà da na partìa ëd gent ch'a l'han travajaje ansima për pì che 20 agn, a l'han compilà a l'han publicà ël prim dissionari dël 1951.

A l'han sërnù ël nòm "antërlenga" përchè as vorìo ch'a fussa dovrà da gent ëd pais diferent për ciaciaré antra 'd lor ëd fasson sempia. Dagià che l'antërlenga a l'é stàita fàita përchè a fussa sempia, a l'é pì belfé da amprende che d'àutre lenghe.

A-i é vàire milen-e ëd gent ch'a conosso l'antërlenga, dzortut an Fransa, e ij sò parlant a diso che ëd milion a podrìo capila (lese dij test e scoté) sensa avèj damanca d'aprendla prima.

A-i son doe àutre lenghe artifissiaj ant ël mond che a l'han pì che 1000 parlant, l'esperanto e l'ido, anventà prima che l'antërlenga. Cheidun a pensa che l'esperanto e l'ido a son belfé da amprende përchè a l'han pa d'ecession (paròle che a scapo da le régole) ma d'àutri a chërdo che l'antërlenga a sia pì belfé përchè coj ch'a l'han dësvlupala a l'han sernù tute le paròle an manera che a fussa belfé tenje da ment për gent ch'a conossa l'anglèis, ël fransèis, ël castilian, ël portughèis, o l'italian, pì lenghe coma l'ossitan e 'l rumen, lenghe ch'a ch'a ven-o dal latin, la lenga dovrà a Roma për bomben ëd temp.

An dzorpì, la gent ch'a deuvra l'antërlenga a dis che soa lenga a l'é un latin arnovà, mach pì sempi e modernisà.

[modìfica] Esempi ëd test an antërlenga

Lingua natural e musical
de parolas international
e un grammatica minimal.

Comprensibile facilemente
per personas intelligente.

Le medio de communication
adequate pro le solution
del confusion de Babylon.

[modìfica] Ël Pare Nòstr an antërlenga

Nostre Patre, qui es in le celos,
que tu nomine sia sanctificate;
que tu regno veni
que tu voluntate sia facite
super le terra como etiam in le celo.
Da nos hodie nostre pan quotidian,
e pardona a nos nostre debitas
como nos pardona a nostre debitores,
e non duce nos in tentation,
sed libera nos del mal.

[modìfica] Classìfica

Në schema ëd classìfica dl'Antërlenga a peul esse:

• lenghe artifissiaj
  • antërlenga

[modìfica] Wikipedia an antëlenga

A-i é ëdcò n'edission ëd Wikipedia an antërlenga.

[modìfica] Còdes ISO

• Còdes ISO 639-3: ina

[modìfica] Comparassion antra 'l piemontèis e l'antërlenga

[modìfica] Diferense ant ël vocabolari

Le doe lenghe, tnù cont ëd soe orìgin, a l'han pijà dal vocabolari latin e grèch, ma an mincadun-a 'd lor a-i é ëdcò ëd paròle diferente dai sò equivalent ant l'àutra.

Esempi ëd paròle e d'espression diferente:

[modìfica] Diferense ant la gramàtica

L'antërlenga, tanme lenga artifissial, a l'ha na gramàtica semplificà. An particolar, la variassion ëd paròle a l'ha devenì abatìa.

[modìfica] Artìcoj

[modìfica] Preposission

• Preposission sensa artìcoj:

• Preposission an antërlenga con artìcoj

• Preposission piemontèise con artìcoj

[modìfica] Përnòm verbal

An lenga piemontèisa a esisto j'ansidit përnòm verbaj, inesistent an antërlenga. A ìndica ël soget.

A l'é n'afé diferent da 'n përnòm përsonal: ia. Io parla - pms. mi i parlo; ia. Johannes lege - pms. Gioann a les.

[modìfica] Verb

[modìfica] Infinitiv

Ij verb ëd la prima conjugassion an antërlenga a l'han dj'infinitiv con la terminassion -ar, an lenga piemontèisa a l'han la terminassion -é: ia. parlar - pms. parlé.

Ij verb dë sconda conjugassion, che an antërlenga a l'han dj'infinitiv con la terminassion -er, an lenga piemontèisa a son për la pì part ëd la sconda conjugassion e a l'han la terminassion -e: ia. currer - pms core.

An lenga piemontèisa, j'equivalent dj'infinitiv tener e venir dl'antërlenga, e ëdcò paròle derivà da lor, a l'han doe forme alternative: ten-e o tnì, ven-e o vnì: ia. mantener - pms. manten-e o mantnì.

[modìfica] Temp present

• Verb ëd la prima conjugassion. An tersa përson-a dël singular la terminassion -a dl'antërlenga a l'ha sò equivalent an cola piemontèisa -a: ia. parla - pms. a parla. An tersa përson-a dël plural a l'ha sò equivalent ant la piemontèisa -o: ia. parla - pms. a parlo.
• Verb ëd la sconda conjugassion. An tersa përson-a dël singular la terminassion -e dl'antërlenga a dëspariss an lenga piemontèisa: ia. existe - pms. a esist. An tersa përson-a dël plural a l'ha sò equivalent ant la piemontèisa -o: ia. existe - pms. a esisto.

[modìfica] Temp passà sempi

• Verb ëd la prima conjugassion. An tersa përson-a dël singular ant le doe lenghe a l'ha la terminassion -ava: ia. parlava - pms. a parlava. An tersa përson-a dël plural a l'ha sò equivalent an cola piemontèisa -avo: ia. parlava - pms. a parlavo.

• Verb ëd la sconda conjugassion. An tersa përson-a dël singular la terminassion -eva dl'antërlenga a l'ha l'equivalent an cola piemontèisa -ìa: ia. combatteva - pms. a combatìa. An tersa përson-a dël plural a l'ha sò equivalent an cola piemontèisa ìo: ia. combatteva - pms. a combatìo.

[modìfica] Temp passà përfet

Ant le doe lenghe as dovra ël temp passà përfet componù. Për esempi, ia. ha parlate - pms. a l'ha parlà (singular), a l'han parlà (plural).

[modìfica] Temp futur sempi

An tersa përson-a dël singular la terminassion -ra dl'antërlenga a equival al piemontèisa -rà: ia. parlara - pms. a parlërà.

[modìfica] Partissipi

Partissipi an antërlenga ch'a finisso an -ante a l'han an lenga piemontèisa equivalent:

• desinensa -and e a son soens precedù da la partissela an, cand ch'a l'han fonsion d'adverb: ia. parlante - pms. an parland;
• desinensa an -ant e a son variàbij con la gionta dël gèner e dël nùmer, cand ch'a l'han fonsion d'agetiv: ia. parlante - pms. parlant;

Partissipi passà, che an antërlenga a l'han la terminassion -ate, a l'han an lenga piemontèisa la terminassion -à. A cangio pa ant ël gèner feminin e al plural. Për esempi ia. parlate - pms. parlà.

Partissipi passà, che an antërlenga a l'han la terminassion -ite a l'han an lenga piemontèisa la terminassion -ì o -ù: ia. rendite - pms. rendù.

Ij partissipi an antërlenga a son invariàbij. An lenga piemontèisa, partissipi nen terminà con -à a son variàbij con la gionta ëd nùmer e géner ia. finite - pms. finì (masculin), finìa (feminin, singular), finìe (feminin, plural).

[modìfica] Àutre forme

Forme impërsonaj an antërlenga con ël përnòm on a l'han ij sò equivalent piemontèis. As rendo tanme tersa përson-a dël singular, ma al pòst dël përnòm verbal a as dona as (o së dnans a un verb ch'a ancamin-a con st-, sp-, sc- e via fòrt). Për esempi, ia. on parla - pms. as parla.

[modìfica] Conjugassion dij verb fosonant (chèiche forme)

• Ël verb "esse"

• Ël verb "avèj"

• Ël verb "podèj"

[modìfica] Negassion

An lenga piemontèisa, për neghé as deuvro le partissele nen o (pì soens) pa, e an antërlenga non: ia. non es - pms. a l'é nen, a l'é pa.

[modìfica] Përnòm

[modìfica] Përnòm possessiv

Ant le doe lenghe a buto nen j'artìcoj definì dnans ai përnòm possessiv. Ël plural dël géner masculin a fa ecession an lenga piemontèisa, cand che a l'ha la midema forma che ël singular. An lenga piemontèisa, ij përnòm possessiv dël gèner masculin a son invariàbij al cangé dël nùmer.

[modìfica] J'àutri përnòm

[modìfica] Nòm sostantiv

[modìfica] Géner dël sostantiv

An antërlenga ij sostantiv dij nen vivent a l'han pa ëd géner. Antra ij vivent a-i é na diferensa antra ij doi sess. Antlora, quand ël géner masculin a l'ha la terminassion -o (amico), ël géner feminin a l'ha la terminassion -a (amica).

An antërlenga na caterva ëd nòm sostantiv singular dël géner masculin a son terminà con -o. Ij sò equivalent piemontèis a l'han pa d'-o: ia. senso - pms. sens. J'equivalent piemontèis dij nòm sostantiv e agetiv terminà an antërlenga con -co, -go a l'han le terminassion -ch, -gh.

Ij nòm sostantiv dël géner feminin, ch'a l'han an antërlenga la terminassion -a, a l'han soens an lenga piemontèisa ël singular ch'a finiss an -a: ia. experientia - pms. esperiensa, ia. theoria - pms. teorìa.

[modìfica] Plural dij sostantiv

An antërlenga as rend ël plural dël sostantiv con la gionta dla terminassion -s al singular, -es (quand ël singular a l'é terminà con na consonanta) o (quand ël singular a l'é terminà con -c) con ël cambi dla -c terminal an -ches.

La pì part dij nòm sostantiv piemontèis dël géner masculin a l'ha la midema forma an singular e an plural.

Ij nòm sostantiv dël géner feminin, che an antërlenga a l'han ël plural con la terminassion -as (e ël singolar con la terminassion -a), an lenga piemontèisa a l'han ël plural ch'a finiss an -e. Ij nòm sostantiv piemontèis dël géner feminin con la terminassion -ica a l'han ël plural con la terminassion -iche (parèj che an italian).

An lenga piemontèisa, chèich nòm sostantiv dël géner feminin a l'han la midema forma al singular e al plural:

• coj d'adoss greca: anàlisi, ipòtesi (ia. analyse, hypothese);
• coj con la terminassion -sion o -à.

[modìfica] Nòm agetiv

[modìfica] Géner dl'agetiv

Ij nòm agetiv an antërlenga a son invariàbij tnù rëspet al géner. An lenga piemontèisa a son variàbij parèj che ij sostantiv.

Ij nòm agetiv che an antërlenga a finisso an -ante a l'han an lenga piemontèisa dj'equivalent ch'a finisso an -ant (masculin) e -anta (feminin). An manera anàloga con la terminassion -ente: ia. differente - pms. diferent (masculin) o diferenta (feminin).

[modìfica] Plural d'agetiv

Ij nòm agetiv an antërlenga a son invariàbij rëspet al nùmer. Si però a-i manca ël nòm sostantiv tacà a l'agetiv, antlora ël nòm agetiv a l'é declinà tanme un nòm sostantiv.

An lenga piemontèisa, ij nòm agetiv a son për la pì part declinà parèj che ij nòm sostantiv.

Le terminassion piemontèise dël plural -aj, -ij a corëspondo a -al, -ile dl'antërlenga. Esempi: ia. special (plural) - pms. spessiaj, ia. possibile (plural) - pms. possìbij, ia. social (plural) - pms. sossiaj.

[modìfica] Comparassion dj'agetiv

L'adverb piemontèis pì a equival a plus an antërlenga, an fasend fonsion ëd comparativ. An antërlenga, për fé ij superlativ as deuvro le plus, an lenga piemontèisa a l'é rampiassà da espression tanme motobin (ia.ben, multo) o pròpi (ia. propriemente, realmente)

[modìfica] Congiunsion

[modìfica] Adverb

[modìfica] Derivassion

An lenga piemontèisa, j'adverb componù a buto la terminassion -man; an antërlenga a finisso an -mente (o -amente dòp -c final): ia. finalmente - pms. finalman. Tutun, pì 'd soens, an lenga piemontèisa as deuvro j'espression adverbiaj, për esempi con l'usage an manera, ëd fasson (ia. in modo, al/de maniera) o da na mira (ia. ab un puncto de vista, del puncto de vista): ia. sin depender - pms. an manera indipendenta.

[modìfica] Adverb iregolar ch'as rancontro soens

[modìfica] Comparassion dj'adverb

Ant le doe lenghe le comparassion adverbiaj as compòrto tanme cole dij nòm agetiv.

[modìfica] Diferense an ortografìa

[modìfica] Marché dj'acent

Ant na paròla piemontèisa l'acent ëd sòlit a dròca dzora la midema sìlaba che ant le paròla equivalenta an antërlenga. An antërlenga, për esempi, as marca pa l'acent d'antepenùltima silaba: ia. origine - pms. orìgin.

J'àutri esempi:

• la terminassion -ich, -ica, e via fòrt: ia. historic, historico - pms. stòrich (Se an tal cas e a l'é acentà, an lenga piemontèisa as marca l'acent aùss: ia. genetica - pms. genética);
• la terminassion -bil: ia. possibile - pms. possìbil;
• la partìa -òr-: ia. sport - pms. spòrt.

[modìfica] Diferense ant le litre e ant le sequense ëd litre

• An lenga piemontèisa a-i son ëd sìngole consonante che an antërlenga a son ardobià: ia. effecto - pms. efet, ia. addition - pms. adission.
• Le sequense antërvocàliche -ci-, -ti-, -cti-, -xi- an antërlenga a corëspondo al piemontèis -ssi-: ia. operation, social, maxime - pms. operassion, sossial, massimal.
• La sequensa -ul- dl'antërlenga a corëspond al piemontèis -ol-. ia. formula - pms. fòrmola.
• Le sequense -nc-, -nt-, -nct- e -rt- dnans a i dl'antërlenga a l'han ij sò corëspondent an piemontèis -ns-, -rs- ant le terminassion -tial, -tion: ia. martial - pms. marsial.
• La terminassion piemontèisa -ja a corëspond a -lia an antërlenga: ia. familia - pms. famija.
• An lenga piemontèisa, se la paròla precedenta a finiss con na consonanta, alora al prinsipi ëd na paròla ch'a ancamin-a con sp-, st- as gionta ë: ia. spatio, stato - pms. (ë)spassi, (ë)stat.
• Le sequense ct e pt dl'antërlenga dòp na vocal a l'han sò equivalent an t an lenga piemontèisa: ia. structura, fructo, descriptive - pms. strutura, frut, descritiv.
• ph an antërlenga a l'ha sò equivalent an f an lenga piemontèisa: ia. physic - pms. fìsica.
• th an antërlenga a l'ha sò equivalent an t an lenga piemontèisa: ia. theoria - pms. teorìa.
• La litra y dl'antërlenga a l'ha sò equivalent an i an lenga piemontèisa: ia. systema - pms. sistema.
• La h muta ant le paròle dl'antërlenga a l'é nen butà ant ij sò equivalent piemontèis: ia. humanitate, hypothese - pms. umanità, ipotèsi.
• Ch an paròle d'adoss greca a l'ha sò equivalent c (pa dnans a i, e) an lenga piemontèisa (tanme an italian): ia. technologia, psychologia, epocha - pms. tecnologìa, psicologìa, època.
• La terminassion -na dl'antërlenga a l'ha sò equivalent an cola piemontèisa -n-a: ia. persona - pms. përson-a.
• Le litra x dl'antërlenga antra vocaj a l'ha sò equivalent an cola piemontèisa s/ss: ia. reflexion - pms. arflession, ia. exister - esiste (ël prefiss ex- a l'é n'àutr cas)
• La sequensa -sc- dl'antërlenga dnans a i, e, dòp na vocal a l'ha sò equivalent ant ël piemontèis -ss-, ma an s- ant ël prinsipi ëd na paròla: ia. cognoscer - pms. conòsse, ia. scientia - pms. siensa.

[modìfica] Prefiss e sufiss

[modìfica] Prefiss

[modìfica] Sufiss