|
Wikipedia an lenga piemontèisa
La wikipedia a l'é la pì gran enciclopedìa dël mond an sla Ragnà, e costa-sì a l'é soa edission an piemontèis.
Chi ch'a veul consulté dël material a peul
- -sërchelo con la fonsion sërca ambelessì a la man ësnista,
- -dovré la lista dij contnù për categorìe ambelessì dzora a la man drita.
Coma tute j'edission dla wiki, 'dcò costa a l'é fàita dal travaj d'académich, student e gent normal, tùit volontari ch'a travajo ansema për feje servissi a la comun-a dij parlant ëd na lenga.
Un travaj dont na part a peul esse soa!.
Minca person-a a l'ha un chèich sò setor ëd competensa, na materia andova ch'a peul giuteje a la gent a amprende, an butand a disposission ëd tuti soa conossensa. Conossensa ch'a peul ëvnì da na specialisassion dë studi, n'esperiensa ëd travaj ò pura bele mach da 'n passatemp.
Tuti a peulo e a deuvo nen mach pijé, ma ëdcò travajé për j'àutri. Donca pijomla da dësgagià. A l'é franch normal che un a sia miraco nen vàire sigur ëd soa grafìa e gramàtica, ma sòn a l'é pro nen un gran sagrin. Ël material a ven controlà, la grafìa quand a venta rangela i la rangioma, ma j'informassion antant a resto e a-j servo a tùit, dzortut ai cit.
Chi ch'a l'é neuv ambelessì a peul registresse coma utent e fesse soa pàgina utent, për pijé l'andi a scrive e modifiché ëd test. Lë stranòm che un as sern a peul esse an piemontèis, a-i é pa damanca 'd dovré ij caràter dl'anglèis. Ën vardand la Piòla dël Paotass as peulo trovesse ëd neuve ansima al proget, ëd pàgine d'agiut e dë spiegon técnich dzora a coma ch'a sia pì belfé travajé.
Na biografìa: Medeo V ëd Savòja Medeo V ël Grand a l'é stàit cont ëd Savòja ch'a fa XIV.
Fieul ëd Tomà II e ëd Beatris Fieschi e frel pì giovo ëd Tomà III, cont ëd Piemont, a l'era nassù a Bourget-du-Lac dël 1249 e a l'é mòrt a Avignon ai 16 d'otòber dël 1323.
A l'é vnù cont ëd Savòja dal 1285, apress ëd sò barba Filip I.
A la mòrt ëd Tomà III a l'era creasse na situassion familiar complicà, con frej e fieuj ch'a sustavo la sucession. Filip ël Bel, re 'd Fransa, a l'era butasse da la part ëd Medeo ant le contèise për la sucession.
Medeo a l'ha pijà për chiel ël tìtol ëd cont e a l'ha dàit a sò novod Filip I, fieul e ardité ëd Tomà III, ij teritòri ëd Piemont da Rìole a sud, con l'obligassion d'avèj ël pais tanme sò vassal. Da part soa, Medeo a goerna le tère a nòrd ëd j'Alp, la Valsusa e la Val d'Osta. Sò frel Luis a arsèiv ël pais ëd Vaud. La division ëd la famija an tre branche a l'ha favorì, con ij Vaud, l'anfluensa dij Savòja su Zurigh e Neuchâtel e, con j'Acaja, na conossensa pì ciàira ëd la vita polìtica a sud ëd j'Alp.
Filip, apress a sò mariage con Isabela ëd Villehardouin dël 1301, a pija ël tìtol ëd prinsi d'Acaja, ch'a tramandrà ai sò dissendent. Fin-a ch'a l'han vivù Medeo V e Filip d'Acaja, ij sò rapòrt a son restà fidej al giudissi arbitral dël 1294 ch'a l'avìa spartì ij possediment. Dël 1306, as buto d'acòrd për consideré tanme proprietà comun-e coj teritòri pijà mersì a l'union dle fòrse. Dël 1313 ëd neuve dificoltà a men-o a conclude n'àutr arbitrà... Lese tut l'artìcol
|
|
|
N'artìcol: la Lira
La lira a l'é n'unità d'amzura ëd massa roman-a, ch'a la peisava anviron a 327 grama. A l'era dovrà 'cò për la definission dij valor fiscaj (visadì për fé 'l cont ëd j'ampòste), che as contavo soèns an lire d'òr ò an lire d'argent. A l'é belfé che a sia stàit ës dobi sens-sì a generé l'ambivalensa 'd sust ch'a l'ha peuj ëmnà a dovré la lira tant coma pèis che coma moneda.
An italian la lira a l'ha pijait doi nòm diferent a sconda ch'a fussa dovrà coma moneda (lira) ò coma amzura 'd pèis (libbra). Sòn a l'é nen rivà tant an anglèis che an fransèis e piemontèis, andoa moneda e pèis a son sempe restà omònim.
La lira coma pèis
An latin ël nòm Libra as dava a l'utiss për peisé, fait da doj cestin balansà da na stanga. Da st'utiss-lì a son peuj na-ie tute le derivassion moderne, da la bassacula smonùa ambelessì a lë scandaj.
Contut ch'a fussa dovrà daspërtut an Euròpa për tut ël Medioev, al di d'ancheuj coma sistema ëd pèis la lira a l'é restà bele mach che an Anghiltèra (e ant ij pais dont coltura comersial a deriva da cola anglèisa), andova a l'ha dàit la lira anglèisa (an anglèis pound, abrevià an lb ant ël Sistema imperial).
Minca pòst (e mesté) a l'ha sua lira
Ca medioevaj ëd Troyes, andoa as formavo ij pèis e ij pressi 'd borsa dl'Euròpa d'antlora
An soa longa vita la lira-pèis a l'é stàita ridefinìa vàire vire, a sconda dij pòst e dle fonsion. Për capì codì che sòn a rivèissa a venta dzortut pensè a coma fusso peisà le ròbe al dì d'antlora: visadì al pèis a campion. An sla pèisa as butava da na banda la ròba da peisé e da 'nt l'àutra 'n pèis campion. Garantì che chi ch'a fasìa ij pèis campion a jë fasèissa giust as podìa mach për paragon, ën butand doj campion an sla pèisa për verifichè ch'a fusso midem. S'as partìa da 'n campion cioch, cioca a restava tuta la produssion, e se gnun as n'ancorsìa lòn a podìa andé a finì dë fé nasse n'amzura local.
Ën essend però un-a dle basi fondamentaj dël comersi ëd bin mòbij antra mërcà diferent (e dle vire motobin lontan), cola dla verìfica dij pèis campion a l'é sempe stàita na fonsion motobin controlà. Vàire vire, quindi, a determiné 'l cambi 'd valor ëd la lira a l'é stàit pitòst un chèich but pràtich, che nen n'eror casual dovù a la tecnologìa dël temp. Pitòst, dj'eror parej a peul bin esse ch'a sio stàit responsàbij ëd le diferense antra j'amzure locaj dij bin imòbij, coma trabuch e pé liprand.
Le diferense antra pèis ëd la lira dle vire a l'han avù dj'efet ëdcò ant sël mërcà dël travaj. Dël 1395 a Turin doi amprenditor (Antòni Cornaja e Fransesch Dj'Angelet) a posso an consej comunal për unifichè ij pèis con coj ëd Moncalé. Ën essend che la lira 'd Moncalé a l'era pì greva, ij tessior turinèis a pijavo travaj mach da j'amprenditor ëd Moncalé, che a felo a jë smijava dë vagné dë pì quand che an efet a jë pagavo franch midem. Ant ës cas-sì i s-ciairoma na pression polìtica anvers a na ridefinission dij pèis.
A deje autorità a na definission ëd lira pitòst che a n'àutra a restava donca dzortut l'amportansa e 'l bon nòm dël mërcà ch'a la dovrava e controlava. Dij temp dël medioev, ël mërcà fondamental për ij mërcandin europengh a l'era col ëd le fere dla Campagna fransèisa, a meridion ëd Paris. Sòn 'cò për ij piemontèis, dzortut coj d'Ast, ma a manco pa j'esempi `d contrat basà ansima a le fere dla Campagna ëdcò antra mërcandin turinèis e 'd Moncalé. Ën fasend ancontré mërcandin ëd tut ël mond, ste fere a restavo lòn che al dì d'ancheuj a podrìo esse Wall Street ò la Borsa 'd Londra e a l'han avù n'anfluss motobin grand ansima a tuta la stòria dij pèis e dle monede medioevaj ossidentaj.
An Anghiltera, pr'esempi, l'amzura pì davsin-a a la lira piemontèisa a l'era dita lira 'd Troy (da 'nt ël mërcà fransèis ëd Troyes, sempe 'nt la region ëd la Campagna). La lira 'd Troy a l'è stàita chità da j'anglèis ai 6 ëd Gené dël 1859, an favor ëd la lira d'Avoirdupois, ch'a la pèisa ~0.453 grama e a l'era stàita anventà dël 1303 dai mërcandin ëd Londra. Àutre forme 'd lira a j'ero dedicà a dij comersi particolar, pr'esempi col dla lan-a e col dël gran, për riesse a fé dj'unità ch'a fussa belfé tant produve che tramudé. Antra le lire-pèis ëstòriche anventà ant ij mërcà fransèis a-i é 'cò cola lira sterlin-a (an fransèis livre esterlin, për un pèis ëd 367,1 grama) che an Fransa a l'é dovrasse antra ij sécoj ch'a fan IX e XIV, e dont bele che tuti al di d'ancheuj a penso ch'a sia nà coma moneda anglèisa.
Sotamzure e mùltiplo
Daspërtut la lira a l'era fàita ëd 12 onse, a truch e branca le mideme che as dòvro 'cò al dì d'ancheuj ant ël comersi dl'òr e dij metaj pressios, dle vire 'cò an col dj'opaj (an anglèis a jë diso Troy ounces, e a son l'ùnica forma dla lira 'd Troy ch'a sia restà legal ant ël comersi dël Regn Unì).
An Piemont as në dovrava 'cò 'n mùltiplo ciamà rub, ch'a valìa 25 lire (9,22 chilo) e ant ël comersi a fasìa la fonsion ch'a l'é peuj passaje al miria, dapress a l'adossion dël sistema métrich decimal. Ël rub a l'é dovrasse anco' an temp motobin recent: un contrat dël 1799 antra la comun-a 'd Corgné e M.sù Michel Bruneau (dla Comba d'Isere) a trata la cession ëd 150 rub ëd sal.
An Anghiltera a-i resta na version local dël rub che però a val nen 25 ma 28 lire, e as ciama quarter (un quart). An campagna comsëssìa j'anglèis a dòvro dzortut l'amzura da 14 lire, ch'a diso stone (pera).
La lira coma moneda
Dapress a j'arforme monedarie ëd Carl Magn la lira a ven a esse 'cò 'l nòm ëd na moneda. Con soa arforma na lira a ven dividùa antra 20 sòld ò pura 240 dné. Quindi 12 ëdné për fé un sòld. Coma sistema ëd cont, ës sistema nen decimal a resterà dovrà fin al 1971 an Anghiltèra, con ij sòld ciamà sielin e jë dné ciamà penny. Col temp an vàire pòst a-i nasseran ëdcò dj'àutre unità, coma 'l gròss (ch'a val 4 ëdné) e l'òbol (mes ëdné).
An pràtica, ël but dl'arforma carolin-a a l'é col ëd fissé la porsion d'argent bon ch'a l'ha da ess-ie andrinta a le monede, an manera ch'a-i sia la possibilità da podej bat-je an pòst diferent con dij tass ëd cambi ciàir. Da 'nt la lira carolin-a a-i ven ël nòm ëd la Lira piemontèisa, che peuj a-j andrà a la Lira italian-a dapress a l'Unificassion italian-a...Vardé ambelessì për lese tut l'artìcol
|
|
Na figura
Omèt a l'é miraco un-a dle pì veje paròle piemontèise, e nen mach piemontèise... Lese l'artìcol
N'omèt che a marca ël senté aranda d'un giassé.
|
|
Un pais
Ij Pais Catalan (Països Catalans an catalan) as treuvo ant l'Euròpa ossidental e a son l'ansem dij teritòri andoa as parla la lenga catalan-a.
L'espression Pais Catalan a comprend:
La capital ëstòrica e la sità pì granda dla Catalògna a l'é Barslon-a; la part fransèisa dla Catalògna stòrica a fa arferiment a la sità 'd Perpignan... Lese l'artìcol
|
|
|
