Archimede

	Vos an lenga piemontèisa
	Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì

Archimede, pitura ëd D. Fetti (1620) Archimede a l'é stàit ansema a Euclid ël pì grand matemàtich dl'antichità e a l'ha dàit d'amportante contribussion a la fìsica. A l'era nassù a Siracusa dël 287 aGC anviron, fieul ëd l'astrònom Fèida, e a l'é mòrt ambelelà dël 212 aGC anviron, durant l'assedi dël general roman Marcel ant la sconda guèra pùnica. A l'avìa passà soa anfansia a Siracusa. Peuj a l'ha sogiornà a Lissandria, anté ch'a la studià dai sucessor d'Euclid. Ambelelì a l'é bel fé ch'a l'abia rancontrà Conon ëd Samo e Eratòstene; pì tard a jë tnirà al corent ëd sò travaj. A Siracusa, ël goern a-j ciamava soens consèj, dagià che soa abilità d'arzòlve dij problema teòrich e técnich a l'era arconossùa da tuti. Soe anvension, cissà da soe dëscuverte dle laj dla fìsica, a l'han anciarmà ij sò contemporani e a l'han fàit ëd chiel un përsonage legendari. La conta dla mòrt Durant l'atach roman a Siracusa, ël general Marcel a l'avìa comandà ai sò tropié ëd salvé la vita d'Archimede. Un ëd lor-sì a l'é intrà a ca dël siensià antramentre che Archimede a l'era an camin ch'a studiava na figura geométrica dissegnà an sël seul sabios. Chiel-sì a-j dis al soldà ëd ten-se leugn, për nen ruiné ël gràfich. Ël soldà, ofèis, a l'ha massalo. Costa-sì a l'é la conta romanzà ch'a l'é rivane an sla mòrt d'Archimede. Tutun a smija pì bel fé che l'arzultà tràgich a sia stàit determinà dal zanzij dij soldà për j'angign e j'utiss pressios d'Archimede. Ij roman a l'han antlora fabricaje na tomba anté ch'a-i era dissegnà, conforma a sò vorèj, na sfera anscrivùa ant un cilìnder. Ciceron a conta con emossion, an Tusclanarum disputationum, ëd cand ch'a l'ha torna dëscoatà la tomba d'Archimede, dlë 75 aGC. Soe arserche Soe contribussion a la matemàtica a rësguardo l'aritmética e la geometrìa e a son conossùe mersì a le litre che a mandava ai matemàtich pì competent ëd soa época. Ij travaj ant l'aritmética a j'ero tratà an doe litre, dont un-a a l'é spërdusse. A rësguardavo la numerassion, dzortut la manera d'esprime dij nùmer grand. Arconossend che la numerassion greca a përmetìa pà ëd sorpassé $10^8$, Archimede a consìdera ës nùmer tanme n'unità dë sconda categorìa; a peul antlora scrive ij nùmer fin-a a $10^{16}$, ch'a trata 'me n'unità ëd tersa categorìa e anans parèj. A deuvra ës métod për dé në stim dij gran ëd sabia ch'as peulo buté ant l'univers e a treuva $10^{51}$. Cost métod ëd numerassion a buta për la prima vira an relassion na sequensa aritmética e na sequensa geométrica, lòn ch'a l'é un prim pass vers ël logaritm. Lë studi dël sercc a lo men-a a dé n'aprossimassion ëd π. Për fé sòn, a anscriv e a sircoscriv al sercc un polìgon regolar ëd novantesses bande, lòn ch'a-j fa trové $\frac {22}7 < \pi < \frac{223}{71}$. A càlcola l'àrea dël sercc, dl'eliss e dla surfassa contnùa antra n'arch ëd paràbola e la còrda ch'a lo sotend. A men-a në studi detajà dla spiral ch'a pòrta sò nòm. Archimede a considerava sò travaj an sle sfere e ij cilìnder tanme soa ciadeuvra. As compon ëd sessanta proposission rangià an doi lìber. Ambelessì as treuvo ij cont d'àree e volum: piràmid, còno, sfere e via fòrt. A oten che la sfera a l'ha për àrea e volum ij doi ters ëd coj dël cilìnder sirconscrit. A sërca dë spartì na sfera con un pian an manera d'oten-e un rapòrt prefissà antra ij volum; sòn a lo men-a a studié l'equassion $x^3-ax^2+ \frac 49 a^2b=0$ e a armarché che costa-sì a l'ha na rèis real positiva mach con $b< \frac a3$. An n'euvra an sij conòid e jë sferòid, Archimede a studia ij volum definì da dle quàdriche. An sò lìber an sla mecànica a l'é ëdcò autor d'arserche an sij barissènter. Ëdcò ij sò travaj an fìsica a son motobin varià e a rësguardo la stàtica, la mecànica, l'idrostàtica e l'òtica. Con la mòrt d'Archimede as sara l'época fiamenga dla matemàtica clàssica. A pòrto sò nòm Camp archimedien Cilìnder d'Archimede Postulà d'Eudòss-Archimede Prinsipi d'Archimede Sòlid d'Archimede Spiral d'Archimede Euvre prinsipaj Lìber dij lema.

OMMI! Ma io non SO LEGGERE!! E be'? :) È facile leggere una lingua che si parla già. Consulti questa pagina e vedrà, in un attimo anche Lei avrà il suo badge da bogianen :) St'utent-sì a l'é un bogianen OMMI! pero si YO no SE LEER! ¿Y que? :) Es fácil aprender a leer un idioma que ya se habla. Consulte usted esta pagina y verá, en un momento tendrá usted su Badge de Bogianen :) Reading piedmontese: please visit this page 62 566 artìcoj scrivù e na media ëd pàgine lesùe davzin a 6.000.000 ëd pàgine l'ann! 'cò ti it peule travajé a fé pì granda e bela la wikipedia piemontèisa. Tùit a peulo gionté dj'anformassion, deurbe dij neuv argoment, deje na man ai volontari ch'a travajo ambelessì 'ndrinta. Rintra ant la Piòla e les coma avnì a fé toa part. I soma na gran famija e i l'oma da manca dël travaj ëd tuti. Se it la sente nen dë scrive n'artìcol, a-i son vàire travajòt da fé andova a fa pa da manca d'esse na cima a scrive për podej giuté. Mersì. BANCHÈT dj'UTISS Për dì la soa ansima a sta pàgina-sì ch'a-i daga 'n colp col rat an sël tilèt discussion. Për lasseje un messagi a j'aministrator ch'a varda ambelessì. Lìber për chi a veul amprende a lese e a scrive mej an piemontèis, e che an fan d'arferiment a tùit për la coression ortogràfica dij test. Për ёscrive dësgagià, ch'a dòvra la Tastadura piemontèisa! E ch'a manca pa 'd vardesse la pàgina d'agiut për chi as anandia da zero.