Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì.
Alfredo Casella
Compositor e pianista italian. Alfredo Casella a l'era nassù a Turin ël 25 ëd luj dël 1883 e a l'é mòrt a Roma ël 5 ëd mars dël 1947.
Fieul d'un sonador ëd violonsel e ëd na pianista, Casella a l'é avzinasse a la mùsica da stansia ch'as fasìa an soa famija.
A sinch agn a l'ha ancaminà a amprende ël piano da soa mare e a óndes a l'ha fàit sò prim consert pùblich.
Dël 1896 a l'ha tramudà a Paris, andoa al conservatòri a l'é stàit anlev ëd Diémer për ël piano e ëd Fauré për la composission, ma a l'ha podù amprende ëdcò da 'd cambrada coma Cortot e Ravel, dont a l'é dventà amis.
A l'ha avù tòst sucess tanme pianista, da sol o 'me colaborador ëd vàire strumentista e cantant, coma Casals, Ysaÿe, Thibaud, Maurel, Schumann-Heink, Freund; dël 1906-1909 a l'ha ëdcò sonà ël clavissin ant un compless dë strument antich samblà da Casadesus ch'a l'é stàit an vir për tuta l'Euròpa.
Casella a propagandava con passion l'euvra ëd Mahler, a col temp bele che dësconossùa an Fransa.
Mahler a l'ha antlora anvitalo a andeje dapress tanme sostitù a l'Òpera ëd Vien-a, andoa a progetava ëd torné, ma peui a l'é mòrt dël 1911.
Dël 1915 Casella a l'ha tramudà a Roma anté che fin-a al 1922 a l'ha mostrà ël piano al licéo musical ëd Santa Cecilia.
Dël 1933-1942 a l'ha ëdcò tnù ël cors ëd përfessionament estiv ëd piano a l'Academia Chigian-a ëd Sien-a.
L'atività ëd diretor d'orchestra, anandià a Paris, a l'é antensificasse ant j'agn 1920; ant ël midem perìod a l'ha chità l'atività ëd pianista solista (gavà che për soe mùsiche), ma pà për la mùsica da stansia, dzortut tanme mèmber dël Trio Italiano (con Alberto Poltronieri al violin e Arturo Bonucci al violonsel) ch'a l'ha avù na longa cariera antërnassional.
Ëdcò soe mùsiche, almanch a parte dal 1921, a l'han avù na difusion antërnassional e soens soe prime esecussion a son ëstàite ant jë Stat Unì, smonùe da 'd diretor arnomà.
Sò prim grand sucess tanme composidor a l'é stàit ël balèt La giara, componù për ij Ballets Suédois, ai quaj Satie a l'avìa arcomandà sò nòm, ansima a 'n soget che Pirandello a l'avìa tirà fòra për chiel da soa conta dl'istess nòm.
Dël 1942 a l'é vnù malavi, ma a l'ha seghità a compon-e, a mostré, a partissipé ai consert: a cost darié perìod a armonto scasi tute soe edission dij clàssich ëd la claviera (Bach, Mozart, Chopin).
A Casella as dev la formassion ëd tuta na scòla ëd pianista.
L'atività d'organisador
Dësmisurà e sensa rechie a l'é stàita l'atività ëd Casella tanme organisador e propagandista, atività ch'a l'ha sostnù ëdcò con un përfond dë scrit.
A l'é stàit segretari a Paris dla Société musicale indépendante fin da soa fondassion ant ël 1909; dël 1917 a l'ha fondà an Italia la Società nazionale di musica; dël 1923 (con D'Annunzio e Malipiero) la Corporazione delle nuove musiche, peui dventà session dla Sossietà antërnassional për la mùsica contemporania; dël 1930 ël Festival antërnassional ëd mùsica contemporania ëd Venessia; dël 1939 le Sman-e ëd Sien-a dl'Academia Chigian-a.
A l'ha giutà a fé conòsse le mùsiche ëd Debussy, Ravel, Stravinskij, Schönberg.
A l'ha organisà un përfond ëd manifestassion, dont un vir ëd Pierrot lunaire, dirigiù da Schönberg, dël 1924 e doi vir dle Noces dë Stravinskij, dirigiùe da chiel, ant ël 1927 e 1930.
Lë stil
Si da na part sò gust ëd conossidor e esecutor a l'era duvèrt a qualsëssìa tendensa, tanme composidor Casella a andasìa dapress a componente stilìstiche bin definìe.
Ant ël perìod 1913-1920 a preval un fin gust armonìstich ëd sorgiss ravelian-a, ma soens bin dispòst a la politonalità e ëdcò a fé intré con prudensa chèiche esperiense espressionìstiche.
Ël ritm a l'é për la pì part costituì da sbalansament isòcron e l'arzultà a l'é dzortut la conquista d'un clima frèid e frem, motobin davzin a col dl'ansidita pitura metafìsica.
Ëd tansantan a fond tràgich (coma ant l'Elegia eroica për orchestra, dël 1916, e ant ël poema për piano A notte alta, dël 1917, trascrit ant ël 1921 për piano e orchestra); pì 'd soens a sfond irònich (Sonatina për piano, 1916) o giugarin (Pupazzetti, 1915, an vàire version për compless diferent; Undici pezzi infantili për piano, 1920).
Ës gust a compariss ëd tansantan ëdcò ant ël perìod apress, cand però an prim pian a-i son d'àutri element, dzortut l'amor për ël ritm alégher, ëd festa, otimista, ëd leugne rèis scarlattian-e e rossinian-e (ëdcò con ente folclorìstiche), an na temàtica diatònica ch'a l'era già surtìa fòra ant ël 1909-1910 ant la sconda part dla rapsodìaItalia e ant la Suite in do, tute doe për orchestra.
Ëd tansantan as së s-ciàira l'ambission dla costrussion grandiosa e monumental, scasi n'architetura baròca (Concerto romano për òrgo e orchestra, 1926; chèich tòch ëd l'òperaLa donna serpente, 1928-1931; Introduzione, aria e toccata për orchestra, 1933).
Ëd sòlit, për Casella, l'idèja temàtica a l'é nen cheicòs ëd genit, ma a l'é mach l'oget ëd n'operassion crìtica e coltural, scasi tanme na sitassion: vàire 'd soe mùsiche pì originaj a s-ciòdo con arferiment a d'àutre mùsiche o stij precedent.
Cole che miraco a son soe ciadeuvre pì amportante a son tre partidure componùe su 'd tema d'àutri: La giara (ansima a 'd tema popolar sicilian), Scarlattiana (su tema ëd Scarlatti), Paganiniana (su tema ëd Paganini).
Euvre prinsipaj
Lìrica
Le Couvent sur l'Eau, op.18 (1912-1913), balèt
La Giara, op.41 (1924), balèt
La Donna Serpente, op.50 (1928-1931)
La Favola d'Orfeo, op.51 (1932)
Il Deserto Tentato, op.60 (1937)
La Camera dei Disegni (Balletto per Fulvia), op.64 (1940), balèt
La Rosa del Sogno, op.67 (1943), balèt
Mùsica sinfònica
Sinfonia n.1 in si minore, op.5 (1905-1906)
Italia, rapsodia per grande orchestra, op.11 (1909)
Sinfonia n.2 in do minore, op.12 (1908-1909)
Concerto per quartetto d'archi e orchestra, op.40 (1923-1924)
Partita per pianoforte e orchestra, op.42 (1924-1925)
Concerto romano per organo e orchestra, op.43 (1926)
Serenata per piccola orchestra, op.46b (1930)
Concerto in la minore per violino e orchestra, op.48 (1928)
Introduzione, aria e toccata per orchestra, op.55 (1933)
Triplo concerto per violino, violoncello e pianoforte, op.56 (1933)
Concerto per violoncello e orchestra, op.58 (1934-1935)
Concerto per orchestra in due tempi, op.61 (1937)
Sinfonia n.3, op.63 (1939-1940)
Paganiniana, divertimento per orchestra, op.65 (1942)
Concerto per pianoforte, archi e percussione, op.69 (1943)
Piano
Pavana, op.1 (1902)
Variazioni su una ciaccona, op.3 (1903)
Toccata, op.6 (1904)
Sarabanda op.10 (1908)
Berceuse triste, op.14 (1909)
A notte alta, op.30 (1917)
Sonatina in tre tempi (1916)
Cocktail's dance (1918)
Undici pezzi infantili (1920)
Sinfonia, arioso e toccata, op.59 (1936)
Due ricercari sul nome B-A-C-H (1932)
6 studi, op.70 (1942-1944)
Mùsica da stansia
Barcarola e scherzo per flauto e pianoforte, op.4 (1903)
Sonata n.1 per violoncello e pianoforte, op.8 (1906)
Cinque pezzi per quartetto d'archi, op.34 (1920)
Sonata n.2 in do maggiore per violoncello e pianoforte, op.45 (1926)
