Neuv Testament

Da Wikipedia.
Drapò piemontèis.png Vos an lenga piemontèisa
Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì


Ël Neuv Testament as presenta coma na granda arflession an sël cristian e an sël comportament che cheil-sì a dev ten-e.

Orìgin e formassion[modìfica | modifiché la sorgiss]

La prima comunità cristian-a a l'era formà da ebreo ch'a l'ero nen bin cossient d'anandié na neuva religion. Cand ch'as cujìo ansema për fé memòria dl'arsuression ëd Gesù a lesìo ij lìber sacrà dj'ebreo, visadì lòn ch'al di d'ancheuj ij cristian a ciamo Vej Testament. Për conòsse l'ansegnament ëd Gesù ëd Nàsaret, dont a l'é rivane gnente dë scrit, ij prim cristian as adressavo a j'apòstoj, ch'a l'ero ij testimòni ëd lòn che Gesù a l'avìa dit e fàit.
Viaman che j'apòstoj a muirìo, a l'é dventà amportant avèj a disposission dij test ëscrit che an chèich manera a armontèisso a lor, për podèj gropé a cheicòs ëd pì concret ël contnù dla predicassion: na vira mòrt ij testimòni diret a sarìa stàit pì problemàtich fé ij contròj. An dzorpì, con lë spantiesse dël Cristianésim a vnisìa viaman pì mal fé rëncontré n'apòstol për fesse conté diret coma a stasìo le còse.
Costi scrit cristian as lesìo ant soe ciambree, ansema a jë scrit dël Vej Testament. Tutun, al temp cand a son ëstàit ëscrit, costi lìber cristian a l'ero ancor nen considerà tanme lìber sacrà. Për ij prim cristian ij lìber sacrà a restavo coj dël Vej Testament. La prima sitassion anté ch'as considera un tòch ëd Pàul coma Sacra Scritura as treuva ant la litra ëd Policarp aj filipèis, anviron dël 150: I sai che iv n'antende motobin djë scrit sacrà e che gnente a vë scapa, lòn che a mi a l'é nen dàit. Tutun, i veuj arcordeve mach coste frase, ch'a-i son ëscrite: «anrabieve pura, ma nen fin-a al pecà» (Salm 4,5) e ancora «Ch'ël sol a tramonta nen 'dzora vòstra flin-a» (Ef 4,26). Beà chi ch'as në visa, coma i son sigur i feve vojàotri.

J'aotor[modìfica | modifiché la sorgiss]

La pì part ëd costi lìber e litre a l'ero ascrivù, an manera direta o indireta, a apòstoj, dont ël crédit ant le cese cristian-e a l'era fòra ëd discussion. Ëd costi lìber as në fasìo dle còpie per fele circolé ant le vàire cese. A ven-o a creesse donca dj'arcòlte dë scrit. Sòn però a ampediss pà che l'ansegnament ëd Gesù a fussa tramandà ancora a vos e che costa tradission oral a l'èissa soens pi 'd pèis che cola scrita.
Da banda ëd costa produssion a-i surtìo ëdco d'àotri lìber. Da na part a-i son djë scrit che, bele ch'a pretendìo nen d'armonté a j'apòstoj, a l'avìo n'aotorità paragonàbil: a son ciamà ij Pare apostòlich përchè j'aotor a l'han conossù j'apòstoj. D'àotra part, coma as les già ant le litre ëd Pàol, a vnisìo fòra djë scrit pì fantasios o con dutrin-e stran-e, nà con ël but d'ampinì ij përtus lassà daj racont djë scrit apostòlich; costi lìber a vnisìo faossman ascrivù a apòstoj për angrandì sò crédit. A son ciamà Apòcrif. Esempi a son j'evangeli ëd Giaco, ëd Pé, ëd Tomà.

Ël cànone dël Neuv Testament[modìfica | modifiché la sorgiss]

La formassion dël cànone[modìfica | modifiché la sorgiss]

Donca, ant la prima metà dlë II sécol a circolavo ant le comunità cristian-e djë scrit originaj ch'armontavo, an manera pì o meno direta, a j'apòstoj, dle còpie ëd costi scrit, djë scrit ascrivù faossman a j'apòstoj e djë scrit ch'a armontavo nen a j'apòstoj ma a l'avìo squasi ël midem crédit. D'àotra part, coj ch'a podìo testimonié an sl'atribussion ëd costi scrit a l'ero squasi tuti mòrt e a l'era an camin ch'a piava l'andi ël moviment gnòstich, dont un di pì amportant arpresentant a l'era Marcion. Conforma a Marcion l'ansegnament ëd Gesù a comportava d'arfudé d'aotut ël Vej Testament, ëdco përchè cost-sì a sarìa stàit manipolà. A arfudava ëdcò j'evangeli ëd Maté, March e Gioann; da col ëd Luch a scancelava le conte dl'anfansia e tuti j'arciam a la corporeità ëd Gesù (che jë gnòstich a arfudavo). Marcion a l'é stàit ël prim a stabilì na lista ëd lìber d'andoa tiré, second chiel, la vera dutrin-a cristian-a. Soa lista a contnìa l'evangeli ëd Luca (ant la version rangià da chiel) e des litre ëd Pàol (a arfudava cole pastoraj).
Contra Marcion, le comunità cristian-e a son trovasse obligà a pijé posission, an fissand na lista ëd lìber da pijé coma test sacrà për la fé cristian-a (ël Neuv Testament) e ancariand ij vësco ëd controlé che le còpie dij lìber ch'a vnisìo fàite a fusso conforma al test antich.

Ij criteri ëd canonicità[modìfica | modifiché la sorgiss]

Ij criteri che le cese a l'han dovrà për fissé la lista dij lìber a l'ero dzortut l'eclesialità e l'apostolicità; cand l'apostolicità a l'era nen sigura, as arcorìa a la tradissionalità.

L'eclesialità[modìfica | modifiché la sorgiss]

A son ëstàit soasì tanme lìber ofissiaj coj ch'a l'ero lesù ant la liturgìa da tute (o squasi) le comunità che a-j conossìo. La rason për costi lìber d'esse lesù a sta ant lë scond criteri.

L'apostolicità[modìfica | modifiché la sorgiss]

A son ëstàit soasì coj lìber ch'as chërdìo a l'èisso a soa sorgiss - an manera direta o indireta - j'apòstoj: la nòrma ëd fé a stasìa nen ant lë scrit, ma ant la testimoniansa apostòlica che a l'era stàita fissà ant lë scrit. Se l'apostolicità a l'era nen sigura as arcorìa al ters criteri.

La tradissionalità[modìfica | modifiché la sorgiss]

A son ëstàit soasì coj lìber ch'a l'ero conforma a la tradission oral e a son ëstàit arfudà coj lìber ch'a smonìo la përson-a ëd Gesù an manera diferenta da lòn che ij cristian a conossìo an avenda scotà la predicassion dj'apòstoj e 'd sò dissìpoj: la nòrma ëd fé a l'era l'ansegnament ëd Gesù tramandà da la tradission oral dle cese.

Ël cànone muratorian[modìfica | modifiché la sorgiss]

La pì antica lista ëd lìber canònich ch'a sia rivane a l'é ël cànone muratorian. Compilà anviron dël 180 da n'aotor ch'i conossoma nen ant un latin grossé, a l'é stàit dëscoatà ant ël 1740 da Ludovico Antonio Muratori ant la Biblioteca Ambrosian-a ëd Milan. La lista a conten 23 lìber: a-i manco la litra a j'ebreo, la litra ëd Giaco, na litra ëd Pé e na litra ëd Gioann.

Le controversie an sël cànone[modìfica | modifiché la sorgiss]

Tra 'l III e 'l V sécol a-i é staje torna un perìod ëd discussion an sij lìber ch'a dovìo rintré ant ël cànone. Già da la fin dël IV sécol ij dùbit a së s-ciairisso: an orient con la litra pascal nùmer 39 d'Atanasi, vësco ëd Lissandria, dël 367; an ossident con ël sìnod ëd Roma dël 382, sota Damasi. A ven-o acetà coma canònich 27 lìber stimà d'orìgin apostòlica. La midema lista a l'é stàita confermà ëd fasson indipendenta për la provinsa dl'Àfrica da na serie 'd sìnod, dël 393 a Hippo Regius e dël 397 e 419 a Cartàgin, sota la guida d'Agustin.
A la fin dël V sécol ij debat cristològich a l'ero pasiasse e ij dùbit an sël cànone a son dësparì ant le cese latin-e tanme che an cole greche. A l'han arzistù ancora ant le cese ëd Siria, ch'a son butasse d'acòrdi al prinsipi dël VI sécol con la version dël Neuv Testament ëd Filòssen.
D'antlora e fin-a al sécol ch'a fa XV a-i son pì nen ëstàite discussion an sël cànone. Luter a l'ha arpijà ël debat e ël concili ëd Trent a l'ha confermà la lista tradissional dij lìber canònich.

Lista dij lìber dël Neuv Testament[modìfica | modifiché la sorgiss]

Sì da press a-i é la lista dij 27 lìber dël Neuv Testament, con l'aotor e le dàite pì probàbij ëd soe redassion.

  • Evangeli ëd Maté (l'aotor dla version ch'a l'é rivane a l'é nen conossù, a l'adoss a-i é 'n lìber dj'ansegnament ëd Gesù scrit da Maté - 45-80);
  • Evangeli ëd March (March - 50-65);
  • Evangeli ëd Luch (Luch - 55-70);
  • Evangeli ëd Gioann (Gioann - 80-90);
  • At d'apòstoj (Luch - 61-75);
  • Litra ai roman (Pàol - 57);
  • Prima e sconda litra aj corint (Pàol - 54-57);
  • Litra ai gàlat (Pàol - 55);
  • Litra a j'efesin (Pàol - 61-63);
  • Litra ai filipèis (Pàol - 61-63);
  • Litra ai colossèis (Pàol - 61-63);
  • Prima e sconda litra ai tessalonicèis (Pàol - 50-52);
  • Prima e sconda litra a Timòteo (probabilman Pàol - 60-67);
  • Litra a Tito (probabilman Pàol - 60-67);
  • Litra a Filémon (Pàol - 61-63);
  • Litra a j'ebreo (probabilman d'ambient paolin - 64-67);
  • Litra ëd Giaco (probabilman Giaco - 50-58);
  • Prima litra ëd Pé ( - 60-65);
  • Sconda litra ëd Pé (probabilman Pé - 60-75);
  • Prima, sconda e tersa litra ëd Gioann (Gioann - 80-100);
  • Litra ëd Giuda (probabilman Giuda - 70-80);
  • Arvelassion (Gioann - 75-96).

Tuti costi lìber a son ëscrit an grech.
Al di d'ancheuj, për comodità d'arferiment, ij lìber a son dividù an capìtoj e versèt. Ij capìtoj an ven-o da S. Langton (mòrt dël 1228), ch'a l'ha dovraje ant la version parisin-a dla Vulgata. S. Pagnini an soa version latin-a a l'ha për prim dovrà na division an versèt (che për al Vej Testament a coincidìo për la pì part con coj dij masoret). Tutun, për ël Neuv Testament, ij versèt ëd Pagnini a l'ero tròp longh për vnì a taj e a son peuj adotasse coj prontà da R. Estienne (stranomà Stephanus) për soa version greca dël Neuv Testament (1555).

La trasmission e l'arcostrussion dël test[modìfica | modifiché la sorgiss]

Ij test originaj dij lìber dël Neuv Testament a son nen rivane. Për arcostruì ël test a l'adoss as arcor dzortut aj manoscrit antich, visadì a le còpie che viaman as son fàite prima dl'anvension dla stampa, ma ëdcò a le tradussion antiche e a le sitassion dij Pare dla cesa.

Ij manoscrit[modìfica | modifiché la sorgiss]

A-i në i-é pì 'd 5500, da lë II sécol al sécol ch'a fa XV.

Ij manoscrit as divido an doe categorìe, conforma al material dont a son fàit: papir e bërgamin-e.
Ij papir a son coj pì antich: i n'oma 72, dont un dlë II sécol e cheidun dël III. A son nen complèt, ma a son testimòni franch amportant dël test, an rason ëd soa antichità. A son denotà da na sigla dla forma Pn, anté che n a l'é 'n nùmer. Ij pì amportant a son:

  • P52: papir John Rylands, anviron dël 125; a conten Gioann 18,31b-33a an sël drit e 37b-38 a l'anvers. A l'é conservà a Manchester.
  • P64: dlë II-III sécol; a conten dij frament dl'evangeli ëd Maté.
  • P45, P46, P47: papir Chester Beatty (ciamà parèj dal nòm dël proprietari), dël III sécol; ansema a conten-o squasi tut ël Neuv Testament. A son conservà a Dublin.
  • P4: dël III sécol; a conten dij tòch dl'evangeli ëd Luch.
  • P5: dël III sécol; a conten dij tòch dl'evangeli ëd Gioann.

Ij prinsipaj còdes majùscoj (ciamà onsaj, dagià che le litre a l'han apopré la dimension ëd n'ongia) an bërgamin-a a son:

  • B: còdes Vatican, dël IV-V sécol, squasi complèt, conservà a Roma;
  • S o א: còdes Sinaìtich, dël IV-V sécol, complèt, conservà a Londra;
  • A: còdes Lissandrin, dël V sécol, squasi complèt, conservà a Londra;
  • C: còdes Riscrit d'Éfrem, palinsest dël V sécol con dzorascrivùe j'euvre d'Éfrem, squasi complèt, conservà a Paris;
  • D: còdes ëd Besa, dël V-VI sécol, a conten evangeli e at an grech e latin, conservà a Cambridge;
  • D: còdes Claromontanus, dël VI sécol, con ël test grech e latin dle litre ëd Pàul.
  • Θ: còdes ëd Koridethi, dël sécol ch'a fa IX, complèt, conservà a Tbìlisi.

A venta noté che ël temp ch'a-i passa an tra ël test original e ij manoscrit pì vej ch'i l'oma a l'é pì curt che për tuti j'àotri lìber antich.

Le version antiche[modìfica | modifiché la sorgiss]

Dël Neuv Testament a-i son vàire tradussion an lenghe antiche fàite ant ij prim sécoj dël cristianésim. Tra le pì amportante a-i son:

  • la sirìaca, dita Peshitta (ch'a veul dì sempia, përchè ch'a l'é scrita an sna colòna sola), dlë II sécol;
  • le version còpte dlë II sécol;
  • la Vetus Latina, apopré dël 150;
  • la Vulgata ëd Giròni, an latin, apopré dël 400.

Da già che le tradussion antiche a son fàite girand a la litra, a l'é possìbil armonté al test ch'a-i é a l'adoss.

Le sitassion dij Pare dla cesa[modìfica | modifiché la sorgiss]

Ël Neuv Testament a l'é stàit sità e comentà tant da jë scritor cristian dij prim sécoj (II-IX) ch'as pensa che se as në perdèissa ël test as podrìa arcostruilo da le sitassion dij Pare.

Le variant e la crìtica dij test[modìfica | modifiché la sorgiss]

Bele che ij document antich ch'i l'oma a son motobin ëvzin a j'originaj, a në smon-o nen tuti l'istess test, ma al contrari a-i son vàire diferense an tra 'd lor, ch'a son ciamà variant. Sòn a l'é dovù a la fasson dë scrive ij test antich: a man e soens sota detatura. Ant ij test dël Neuv Testament a-i son apopré 250.000 variant, ansima a 'n total d'apopré 150.000 paròle. Soens a-i son diverse variant ëd na midema paròla o frase; la pì part ëd coste a son mach ëd forma literaria e a toco nen ël sust. Variant ch'a toco ël sust ëd na frase a-i në j'é apopré 200, dont mach na quindzen-a vreman amportante.

La crìtica dij test, che a l'é la siensa ch'as anteressa a l'arcostrussion ëd test antich ch'a son rivane mach a travers ëd còpie, a l'ha motobin travajà ant ël darié sécol e mes për armonté al test original dël Neuv Testament, e al di d'ancheuj i pudoma fortì che ël test ch'i l'oma a l'é con bon-a probabilità col genit ëd j'autor e con na sicurëssa scasi total ch'a l'é ël test dovrà da le comunità cristian-e dël III sécol.

An efet, già daj prim sécoj, vàire scòle e savant cristian a l'han travajà a pronté dij test crìtich, j'ansidite recension. Le pì arnomà e prestigiose a son la recension K (dita antiochen-a) e la recension H (esichian-a o lissandrin-a), ch'a conten ij còdes pì autoritativ.
Antra j'arzultà dl'anàlisi moderna, a-i son le grande edission crìtiche, ch'a resto ancor amportante, ëd C. Tischendorf (1869-1872), ëd B.F. Westcott e F.I.H. Hort (1881), ëd H. von Soden (1902-1913), e cole ch'a son dovrà al di d'ancheuj, anspirà a criteri pì agiornà: cola d'E. Nestle (dal 1898, dont as séghito a fesse 'd neuve edission), cola d'A. Merk (dal 1933) e cola ëd K. Aland, M. Black, B.M. Metzger e A. Wikgren (1966).
La preparassion continua ëd neuve edission a dipend nen tant da la dëscuverta ëd neuv papir o còdes, ma da l'agiornament e ël përfessionesse dij criteri dla crìtica neo-testamentaria.

Ij géner literari[modìfica | modifiché la sorgiss]

Ël Neuv Testament a archeuj vàire géner literari: j'evangeli a formo un géner literari autònom; le litre a fan part dël géner epistolar; ël lìber d'Arvelassion a l'é ël pì amportant esempi ëd literatura apocalìtica.
An tut ël Neuv Testament a-i son d'amportante liure literarie con la literatura ebrea (për esempi ël càntich ëd Marìa, Luch 1,46 e apress; ël càntich ëd Zacarìa, Luch 1,68 e apress) e ancor ëd pì con cola elenìstica.

Le tradussion[modìfica | modifiché la sorgiss]

L'amportansa dël Neuv Testament a l'ha fàit sì che ij sò lìber a sio stàit girà an squasi tute le lenghe dël mond, antiche e moderne.
An dzorpì che le version già mensionà, a-i son vàire d'àutre tradussion antiche amportante dël Neuv Testament. A val la pen-a ëd nominé cole an sirìach: ël Diatessaron ëd Tassian; la version sirìaca sinaìtica; la sirìaca curetonian-a (ciamà parèj dal nòm dl'orientalista Cureton ch'a l'ha publicala). Pitòst posterior a son la sirìaca filossenian-a, al di d'ancheuj përdùa, dël VI sécol; la sirìaca harclens (dal vësco Harqel, 616); la siro-palestinèisa (IV-VI sècol).
Tradussion dël Vej e Neuv Testament a son la sirìaca esaplar (sécol ch'a fa VII); le version còpte, àrabe, etiòpiche (dal III al VI sécol); la version gòtica d'Ulfila (apopré 364-378); le version paleoslave anandià da Ciril e Metòdi (sécol ch'a fa IX).

Neuv Testament an piemontèis[modìfica | modifiché la sorgiss]

Ël Neuv Testament an lenga piemontèisa a-i é già dal 1834 mersì a jë sfòrs e a la magnificensa 'd Charles Beckwith che a l'avìa decidù ëd fé viré an piemontèis ël Neuv Testament për dé a jë student në strument an piemontèis, da dovré ansema a col an fransèis, sgonda lenga dovrà an coj ani ant le valade piemontèise. Beckwith a l'ha dàit l'incombensa 'd costa tradussion a sò amis Enrich Geymet, fieul ëd Pero Geymet, pastor ëd la cesa valdèisa.
A dispet ëd na tradission ëd fé an piemontèis con ëd rèis ancreuse parèj, ancora ancheuj a-i son ëd fòrte arzistense dle cese piemontèise a arconòsse la lenga piemontèisa coma lenga litùrgica.

'L Testament Neuv de Nossëgnour Gesu-Crist: tradout in lingua piemonteisa (1834)