|
L' astësan a l'é un dialèt dla Lenga piemontèisa, ch'a l'ha le caraterìstiche dël Piemontèis oriental, dont a fan ëdcò part valsesian, monfrin, bielèis, vërslèis, lissandrin, langhèt, mongarelèis. A l'é parlà an Ast e provinsa.
L'astësan a l'é un dialèt ch'a l'ha 'na fòrt influensa dla koinè piemontèisa, bele s'a l'ha quaidun-e influense lombarde, për via dla vzinansa ëd cola region. Për esempi, as dise "sio", "sia" an leu dël Piemontèis comun "barba" e "magna", ma cost qui a l'è bele adess un dialèt dla lenga piemontèisa a tut ij' efèt.
L' astësan, ant le bande meridionaj dla provinsa, a deuvra la A tònica velarisà, dont la a acentà a dventa scasi ò, e a së scriv "ä" (es. muräja, pronunsià muròja). Costa règola a val anche për ij përnòm (es. ä-i é, pronunsià ò-i é).
Caratteristich [modìfica]
D'àutre caratteristiche dl' astësan ch'as diferensio dal Piemontèis comun i son:
- Quàich particip passà mascolin: (stà invece ëd stàit, fà invece ëd fàit)
- Ij particip passà feminin: (passaja invece ëd passà)
- La presensa ëd I an leu ëd E a fin paròla (butèssi invece ëd butèsse)
- La pronunsia differenta dle E tòniche (andè invece ëd andé)
- Ij përnòm personaj clìtich i son nen tùit obligatòri (varda la session dij vèrb)
- Differense ëd quàich terminassion verbal (mi a l'heu invece ëd mi i l'hai)
- Pronunsia ëd quàich O ch' a dventa Ò (frassiòn invece ëd frassion)
- Quàich U i ven-o pronunsiaje I (chignà invece ëd cugnà )
vèrb "essi"
- Mi (a) son
- Ti 't sei
- Chiel a l'è\Chila a l'è
- Noj (a) soma
- Voj i sej
- Lor i\jë son
vèrb "avej"
- Mi (a) l'heu
- Ti 't hai
- Chiel a l'ha\Chila a l'ha
- Noj (a) l'avoma
- Voj l'ej
- Lor i l'han\i j'han
Esempi ëd dialèt astësan [modìfica]
Un òm l'avia doi fieui.
E ël pù giovo a l'ha dit a sò pari: "Pari, deme on po' la mia part!” E ël pari l'ha divis le sostanse fra lor.
Da lì a pòchi dì, essènà tuti radunà, ël pù giovo a l'è partì per un pais lontan, e là l'ha dissipà la soa part, vivend lussuriosament.
Dòp che l'avia peui consumà tut, ant col paìs a-i è vnuje 'na gran fam, e chiel l'ha comensà a avèj ëd bsògn.
E l'è andàt a stè per servitor a cà d'un ëd col pais, dal qual l'è stat mandà an campagna an pastura ai crin.
Chiel al sercava d'empisse la pansa di giandi ch'a mangiavo lor; ma gnun a-j na dava.
Anlora, tornà ant se stess a l'ha dit: "Quanta gent ëd servissi an cà ëd mè pari a abondo ëd pan, e mi qui a meur ëd la fam!
Andreu dunque da mè pari, e a-j direu: Pari, mi già i heu fat mal avanti al siél e avanti a voi;
già mi i son pù nen degn che a 'm ciami vost fieul. Fèmi com un di vòst servitor".
E aosandsi a l'è andàt da sò pari. A l'era ancora lontan, quand sò pari l'ha vist, e pijà da la compassion a-j è coruje 'ncontra, l'ha ambrassalo antorn al còl e l'ha basalo.
E 'l fieul a l'ha dije: "O pari, mi i heu pecà contra ël siél, e voi; già i son pù nen degn ch'a 'm ciami vòst fieul.
E 'l pari dis ai servitor: "Prest, porté la vestimenta pù bela, e vestilo subit; butèj l'anèl ant ël dì, e le scarpe ant i pè;
Mnè prest un vidèl gras, e masselo; mangioma e doma un past;
Perchè cost mè fieul a l'era mòrt e l'è risuscità; l'era perì e l'è stat trovà". E a 's son butase a mangiè.
Ël fieul pù vèj a l'era an campagna; tornand, e trovandsi vsin a cà, a l'ha sentì la musica;
E a l'ha ciamà ël perchè a 'n servitor.
Cost qui a l'ha dije: "Tò fradèl a l'è tornà, e tò pari l'ha fat massè un vidèl perchè a l'è tornà a cà san e salv".
Cost fieul l'è andàt an còlra e 'l voria nen entrè. Sò pari anlora a-j è vnuje 'ncontra, e lo pregava ch'a l'entrèissa.
E chiel a-j ha responduje: "Son tanti ani che mi a 'v serv, e i heu mai disubidivi; e voi a m'èi mai dami 'n agnèl da mangiè con i mè amis.
E dòp che cost vòst fieul, che a l'ha divorà la soa part con le dòne ëd mond, a l'è tornà, a-j èi massà un vidèl gras."
Anlora ël pari a-j ha dije: "Sent, mè fieul, ti a 't ses sempre con mi, e tut còs a mi i posséd a l'è tò;
A bsognava però dé un past e stè alegher perchè tò fradèl a l'era mort e a l'è risuscità; l'era perdussi e l'avoma trovalo."
Bernardino Biondelli, saggio sui dialetti Gallo-Italici, pag. 506
Autòr an astësan [modìfica]
- Giovan Giòrs Alion (1460/1470 - 1529) un dij prim autòr an piemontèis, le sò euvre pù amportanti, le Farse, i son ëscrivùe an dialèt astësan.
- Vitòrio Alfé (16 genè 1479 - 18 otòbar 1803) grand poeta, a l'ha scrivù doi sonèt polèmich an astësan.
- Angelo Brofferio (6 dzèmbar 1802 - 25 magg 1866) a l'ha scrivù motoben ëd canson patriòttiche an astësan, mòlte i son stà anterpretàje dal cantant Gipo Frassino ant ël album Guarda che bianca lun-a (1974).
Ël grup musical dij Farinej dla Brigna, nà dël 1986, a canta ëdcò dle canson an dialèt, coma ad esempi "La mè Panda a perd i tòch", na parodìa dla canson "La mia banda suona il rock" ëd Ivano Fossati.
- Cosach a son coj d'Ast, largh ëd boca, strèit ëd man.
- Coj ëd San Damian tiro la pera e scondon la man.
- Fa ëd pat ciàir e parla pòch.
- Mostré ai gat a rampigné.
- L'ha mangiaje fin-a le braje.
- Chi a pissa ciàir s'anfot dij médich.
- A l'ha sempi frèid ai pé.
|
OMMI! Ma io non SO LEGGERE!!
E be'? :) È facile leggere una lingua che si parla già. Consulti questa pagina e vedrà, in un attimo anche Lei avrà il suo badge da bogianen :)
 |
St'utent-sì a l'é un bogianen
|
OMMI! pero si YO no
SE LEER!
¿Y que? :) Es fácil aprender a leer un idioma que ya se habla. Consulte usted esta pagina y verá, en un momento tendrá usted su Badge de Bogianen :)
Reading piedmontese: please visit this page
61 554 artìcoj scrivù e na media ëd pàgine lesùe davzin a 1.750.000 pàgine l'ann!
'cò ti it peule travajé a fé pì granda e bela la wikipedia piemontèisa. Tùit a peulo gionté dj'anformassion, deurbe dij neuv argoment, deje na man ai volontari ch'a travajo ambelessì 'ndrinta. Rintra ant la Piòla e les coma avnì a fé toa part. I soma na gran famija e i l'oma da manca dël travaj ëd tuti. Se it la sente nen dë scrive n'artìcol, a-i son vàire travajòt da fé andova a fa pa da manca d'esse na cima a scrive për podej giuté. Mersì.
|
|
