Leonard da Vinci

Da Wikipedia.
Drapò piemontèis.png Vos an lenga piemontèisa
Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì


Leonardo, àuto-ritrat

Artista e siensià.
Leonard a l'era nassù a Vinci, cita borgià dla bassa Valdarn, ai 15 d'avril dël 1452, da na relassion antra la paisan-a Caterina e Pietro, fieul ëd nodar. Ij sò as son peuj mariasse con d'àutri e Leonard a l'é stàit anlevà da la famija ëd sò pare.

I conossoma la biografìa ëd Leonard dzortut a ancaminé da l'ann 1500, mersì a vàire sorgiss fiorentin-e (l'Anònim Gadian, Giorgio Vasari) e lombarde (Paolo Giovio, Giovanni Paolo Lomazzo).

Dël 1469 a l'han trovaje un pòst ant la botega dlë scultor Andrea Verrocchio, anté ch'as praticavo tute j'art; dël 1472 a l'han anscrivulo ant la corporassion ëd San Luch dij médich e djë spëssiari, dont a fasìo part ëdcò ij pitor. A l'ancamin a l'é stàit anandià a la scoltura.
Dël 1476 a l'é stàit amplicà an në scàndol e acusà 'd sodomìa.

Leonardo, La Gioconda, Paris, Louvre

Scond Vasari, vers la fin dël 1482 Leonard a l'é stàit mandà a Milan, an portand an cadò a Ludovich ël Mòro na lira d'argent da part ëd Lorens dij Médici. Da la litra adressà a Ludovich i soma che ël giovo a vnisìa tanme angigné e técnich, për fé cariera a la cort lombarda.
An efet, dal 1483 al 1499 a l'ha fàit ël pitor (La Vèrgin dle ròche, La dariera sin-a, për ël convent ëd Santa Marìa dle Grassie), lë scultor (elaborassion dël model gigantesch an crèja, dësblà dël 1499, dël caval për ël monument a Fransesch Sfòrsa), ël decorator (sala dj'Ass e d'àutre stansie dël Castel Ësforsesch ëd Milan), consijé architet për ël tiburio dël dòm ëd Milan e ij proget dla catedral ëd Pavìa, regista teatral (Festa del Paradiso ëd Bernardo Bellincioni dël 1490, e miraco Orphei tragedia ëd Poliziano), dissegnator ëd costum e organisador ëd feste a la cort. Antratant a progetava vàire tratà e a fasìa ëd rancontr e ciaciarade con vàire matemàtich, dont Luca Pacioli, rancontrà a Milan dël 1496: sòn a l'ha anandià antra ij doi n'amicissia ancreusa.

Apress la conquista fransèisa dël ducà 'd Milan e ël robaton ëd Ludovich ël Mòro (1499), Leonard a l'ha sogiornà për un pòch ëd temp a Venessia, andoa a l'ha fàit dij proget ëd travaj an sl'Isons e ël Vipach për la difèisa dla sità, e a Màntoa a la cort d'Isabela d'Este, ch'a l'ha ciamaje, sensa oten-je, ëd pituré dij quàder për chila: d'àutra part, Leonard a l'avìa ciamaje n'antìcip, che chila a l'ha nen daje. Peui a l'é andàit a Firense andoa dël 1501 a l'ha smonù ël carton ëd Sant'Ana, ch'a l'ha valuje l'anteresse general. Parèj dël 1504 a l'ha arseivù la comission ëd pituré un fresch anspirà a la bataja d'Anghiari ant la sala dël Grand Consèj; sòn a l'ha butalo an competission con Michelàngel, ma ni l'un ni l'àutr proget a sarà realisà. Antratant Leonard a travajava tanme angigné idràulich për Cesare Borgia (1502: proget urbanìstich e ëd fortificassion për Pésaro, Cesen-a e Cesenàtich), ël prinsi ëd Piombin (1504), la repùblica ëd Firense an guèra contra Pisa (proget ëd deviassion ëd l'Arn).
A la fin a l'é stàit torna ciamà a Milan, anté che Luis XII re 'd Fransa a l'ha nominalo sò pitor e angigné fiss. Ëd cost périod, a parte dal 1507, a armonto ël proget ëd palass për Carl d'Amboise e col për la tomba con statua a caval ëd Gian Giacomo Trivulzio. Antratant, Leonard as consacrava viaman ëd pì a travaj për sò anteresse përsonal.

Dventà dël 1512 Leon X vësco 'd Roma e an avend ij fransèis bandonà la Lombardìa, Leonard a l'ha tramudà a Roma, a servissi 'd Giulian dij Médici, frel ëd Leon. Costa esperiensa a l'é stàita negativa e Leonard a l'é nen ëstàit apressià parèj ëd Rafael e Michelàngel.
Mòrtie Giulian, a la fin dël 1516 Leonard a l'ha tramudà an Fransa, andoa ël giovo re Fransesch I a l'ha ufrije tanme residensa ël palass ëd Cloux, davzin al castel real d'Amboise, ant la Lòira. Ambelelà soa atività a l'é limitasse a la progetassion ëd chèich palass, tanme ël castel ëd Romorantin për l'argin-a mare Marìa Luisa ëd Savòja.

A l'é mòrt a Cloux ai 2 ëd maj 1519, sensa avèj ël temp ëd buté ardriss an soe nòte e dissegn, ch'a l'ha lassà për testament a sò amis e anlev Francesco Melzi.

Soe euvre[modìfica | modifiché la sorgiss]

La pitura[modìfica | modifiché la sorgiss]

Tante ëd soe euvre ëd pitura a son restà mach dë sbòss o nen finìe e tante d'àutre a son andàite spërdùe o a son giumaj ruinà. Antra 'd cole goernà i l'oma La dariera sin-a (a Santa Marìa dle Grassie a Milan), l'àngel a snistra dël Batésim ëd Crist (ëd Verrocchio, goernà a j'Ufissi a Firense), Gëneva dij Benci (conservà a la Galarìa Nassional d'Art ëd Washington), la Vèrgin dle Ròche, La Gioconda (ch'as treuva al Louvre a Paris), la Vèrgin con bambin e sant'Ana (dont al prim ësbòss a armonta al 1500-1501 e al qual a l'ha travajà, con tante modìfiche e variante, për tut ël rest ëd soa vita sensa livrelo), l'Àuto-ritrat (1515).

Leonard a l'ha dovrà tute le técniche e le manere ëd pituré, ma dzortut l'euli su tàula ant ij ritrat e ij quàder a soget religios. Soa assion a l'ha avù na granda anfluensa daspërtut.
Leonard a l'ha fortì che la pitura a l'é na siensa për da bon, ma con ël passé dël temp cost'art a l'ha ocupà na part viaman pì cita ëd soa produssion.

L'architetura[modìfica | modifiché la sorgiss]

Ëd tansantan Leonard a l'é ocupasse d'architetura e an cost camp a l'ha dàit na contribussion amportanta a la definission dij fondament dël classicism, amponendse pì për soe idèje che për le realisassion pràtiche.

Ij sò scrit[modìfica | modifiché la sorgiss]

An contraposission con ij litrà umanista dij sò temp, Leonard a disìa d'esse n'òm nen anlitrà e an efet a conossìa nen ël latin ni ël grech.

Ëd chiel a son rivane scasi sinchmila pàgine ëd nòte, soens compagnà da bossèt o gràfich. L'ansem dij sò dissegn e scrit al di d'ancheuj a resta spatarà an vàire pòst: Paris, Londra, Milan, Madrid, Turin. Scasi sempe coste nòte a son scrivùe a specc, visadì da drita a snistra (Leonard a l'era mancin).

L'euvra sientìfica[modìfica | modifiché la sorgiss]

A resto arnomà ij sò studi an sla notomìa: ant ël perìod ch'a va anviron dal 1506 al 1510 a l'ha travajà a la dissession dij cadàver uman a Firense, a l'ospidal ëd Santa Marìa Neuva, e a Milan, an colaborassion con Marc'Antonio della Torre.
A l'ha mnà dë studi d'idràulica, mecànica, òtica, an sël vòl dj'osej, sij fòssij, la botànica.

An matemàtica Leonard a l'é rivà a soa maduridà apress avèj conossù Pacioli, ch'a l'ha faje capì ël concet ëd dimostrassion: prima a l'avìa ëd dificoltà già mach con l'aritmética elementar. Soe passion a j'ero la session d'òr e ij problema clàssich dla geometrìa, dont la quadradura dle plance curvilinie e, an particolar, lë studi dle lunëtte.

A l'ha travajà a vàire anvension, dont l'igròmeter, la stansia sombra e vàire àutri angign. Vàire dij sò dissegn técnich as son anspirasse a j'angign d'Eron.