Mòle Antonelian-a

Turin: la Mòle Antonelian-a

La Mòle Antonelian-a a l'é 'l monument sìmbol ëd Turin. A l'é na costrussion ardìa an mon, àuta 167 méter, costruìa da Lissànder Antoneli a Turin an tra 'l 1863 e ël 1900. A l'é formà da 'n sòco massiss a base quadrà dont as alva na vòlta a pavajon a sest aùss ch'a cùlmina an na gulia sutila.

[modìfica] Stòria

A l'era stàita comissionà për esse la gran Sinagòga ëd Turin, përchè a l'era pen-a stàita concedùa la libertà ëd religion a coj ch'a j'ero nen catòlich. Antoneli a l'ha fàit modifiché 'l pròget për ëmné la costrussion a n'autëssa 'd 113 méter, ma për la comunità ebréa ij cost e ij temp ëd realisassion a restavo esagerà e anlora dël 1869 a son fërmasse ij travaj ën butand un coèrcc provisòri. Dël 1873 la comunità ebréa a l'ha peuj fàit cambi con la sità ëd Turin ëd la Mòle contra n'àutr teritòri për edifiché soa sinagòga. Dapress a lòn, Antoneli a l'ha arpijà a travajé ën fasend na serie 'd modìfiche ch'a l'han ëmnà l'autëssa total a 146, 153 e a la fin dle fin a 167 méter.

Da na mira finansiaria, la costrussion a l'é restà motobin greva për le pòvre finanse ëd na comun-a che ën avend përdù la qualìfica ëd capital a l'avìa pì nen vàire possibilità dë spende. A smija fin-a dròla ch'a l'abio anvestì tanti sòld ant un proget parèj, ma a l'é belfé che la motivassion a la fussa polìtica. La sità a l'era sentusse tradìa dal trasferiment ëd la capital a Firense e antra ij 22 e 23 dë stèmber dël 1864 la reassion dij soldà italian a l'avìa fàit 30 mòrt e squasi 200 ferì. A peul bin esse che bele con tuti sò sagrin finansiari ël goèrn ëd la sità a l'abia chërdù dë deje a la sitadinansa na chèich rason d'orgheuj e na chèich marca d'atension e rispet.

Antoneli a l'é nen vivù 'sé da vëdde sò travaj finì, che a l'é mòrt dël 1888. Ël pròget comsëssìa a l'é restà an famija, e a l'é stàit portà a la fin da sò fieul, Costans. L'inaugurassion a l'é rivà dël 1889, ën contemporania con cola dla Tor Eiffel a Paris. Le doe sità, un-a anco' capital e l'àutra giumaj pì nen, a stabilìo parèj ansema ij récord d'autëssa për costrussion an fèr e an mon. Antra 'l 1905 e 'l 1908 Anìbal Rigòt a a l'ha peuj fàit le decorassion dl'andintra.

[modìfica] Na crisi d'identità mai pì finìa

Contut che a sò temp a l'avèisso arzolvù col dij finansiament, ël problema dla destinassion pràtica dla Mòle però a restava. Ël but ufissial dla comun-a a l'era col da fene un Musé dël Risorgiment e sòn a confermërìa 'l valor polìtich ëd l'operassion, ant un moment che an sità la popolarità dël process d'unificassion italian-a a l'era a sò mìnim. Comsëssìa, se 'l dafòra a l'era 'd coj ch'as fan motobin vardé, l'andrinta dla Mòle a l'era mach sempe na gran campan-a veujda, andoa che fé 's musé a l'é rivelasse nen possìbil.

Chèich cita esposission ëd material risorgimental a l'é pro sta-ie, ma a l'ha mai podù deje 'n sust a l'euvra e da lì a pòch ël musé a l'é peuj tramudasse a Palass Carignan. D'àutra part, dapress al trasferiment ëd la capital la midema crisi ëd mancansa 'd destinassion urbanìstica a 'l l'avìa la sità antrega (dzortut Piassa Statù, nàita për ospité j'ambassade foreste e restà pendùa për aria), e ant ël maleur general ël problema dla Mòle a l'avìa nen la precedensa për gnun. Për via 'd sossì për pì che mes sécol l'edifissi a l'é restà an bon-a sostansa veujd e pòch ò nen dovrà.

Soa prima aplicassion pràtica stabil (dj'agn 1960) a l'é stàita n'assenseur ch'a men-a la gent ansima a la cùpola (85 méter ëd dislivel) për vardé la sità da 'nt l'àot, con vista panoràmica dj'Alp. Contut ch'a fussa nen 'sé da giustifiché n'euvra parèj, a l'é stàita n'idèja ch'a l'ha motobin ancontrà, e l'assenseur a l'é vnùit a esse na part constitutiva dl'edifissi e dl'idèja che la gent a 'n n'ha. As peul disse che për dontré generassion ëd turinèis Mòle e assenseur a sio stàit bele che sinònim. A l'é mach da chèich agn che la strutura a l'ha trovà na soa destinassion finitiva: al dì d'ancheuj a la cudiss ël Musé dël cine.

[modìfica] La Mòle an architetura

Belavans la costrussion a l'é rivelasse esagerà nen mach për ij prim comitent, ma 'cò për ël teren ch'a la ten sù, e motobin prest a l'han ancaminà a vni-ie fòra dij problema struturaj. Antant l'amzura dla base a l'é motobin cita për na strutura greva parèj, e dzortut ambelelì a-i ero ij bastion dla sità, fàit campé giù da Napoleon dël prinsipi dël 1800. A podrìa bin esse che na sessanten-a d'agn a fussa nen stàita 'sé për stabilisé 'l teren e che da lòn a sio peuj na-ie ij moviment sot a la Mòle. Motobin prest ël monument a l'avù da manca d'esse ranforsà con na strutura anterna an ciman armà, donca al dì d'ancheuj as peul pì nen disse ch'a sia n'euvra mach an mon.

Nàita për esse na costrussion nen catòlica, la Mòle a l'ha mantnù soa caraterìstica 'cò na vira che a l'avìa përdù sò but dë vnì na sinagòga. Ansima a la gulia an prinsipi a l'avìa la statua d'un geni alà, che peuj a l'é drocà ant n'orissi. Sta statua a l'avìa n'anàlogh ant l'intrada dël palass dla Gasëtta dël Pòpol, andoa che an dzorapì a la pistava un capel da prèive, e vàire autor a dan la coincidensa coma na marca dl'anfluensa dij framasson ant sël Turin d'antlora. Na vira drocà, ës geni a l'é peuj stàit cambià con na stèila a sinch ponte.

Da na mira estética, as trata d'un monument ùnich, ch'a l'é malfé anquadré ant në stil particolar (miraco coma anàlogh as peul butesse pròpi mach la Tor Eiffel). Antant për soa forma e për lë stil dle decorassion, ma dzortut për la decision fòra via dë piassé n'euvra colossal parèj ant un pòst ch'a l'ha pa gnun ëspiassal dadnans për podèjla vardé.

[modìfica] Orissi amportant

A-i son ësta-ie doi orissi amportant ant la stòria dla Mòle:

• 11 aost 1904: ël temporal a fà droché 'l geni dla sima, che peuj a ven cambià con na stèila.
• 23 magg 1953: l'orissi a fà vnì giù 43 méter ëd gulia, peuj arcostruìa.

[modìfica] La Mòle an gràfica

La forma ùnica dla Mòle a l'ha mnà a dovrela viaman pì soèns coma sìmbol. An particolar, a l'é rafigurà ansima a:

• doi centésim d'Euro italian
• sìmbol dij campionà mondiaj ëd bòce dël 2005
• sìmbol dij Gieugh Olìmpich invernaj 2006
• sìmbol dij campionà mondiaj dë scherma dël 2006

[modìfica] Bibliografìa

• Messori, Vittorio; Cazzullo, Aldo (2004). Il mistero di Torino. Milano: Mondadori.