Sicilia

Da Wikipedia.
Drapò piemontèis.png Vos an lenga piemontèisa
Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì



Sicilia
Sò drapò
Antè as treuva
Pais Italia
Lenghe italian, sicilian
Provinse 9: Palerm, Catania, Agrigent, Tràpani, Enna, Siracusa, Ragusa, Messin-a, Caltanissëtta
Capital Palerm
Popolassion
 - total

 - densità

4 994 437 ab.
(Giugn 2013)
193,34 ab./km²
Surfassa
 - total

25 832 km²
Comun-e 390
Pressident Rosario Crocetta


La Sicilia (Sicìlia an sicilian) a l'é na region autònoma dl'Italia.
Sò cap-leu a l'é Palerm.
A conta 5.015.297 abitant e a l'ha na surfassa ëd 25.710 km².

Geografìa e teritòri[modìfica | modifiché la sorgiss]

La Sicilia a l'é la pì gròssa ìsola dël Mar Mediterani.
A fan ëdcò part dla region vàire ìsole pi cite (Eòlie, Ùstica, Égadi, Pelage, Pantelerìa).
Ël 61,4% dla region a l'é fàit da colin-e, ël 24,5% da brich e ël 14,1% a l'é an pian. A l'é na region ëd volcan, dont ël pì àut a l'é l'Etna (3370 méter).

La pian-a pì gròssa a l'é la pian-a ëd Catania (430 chilòmeter quàder); d'àutre pian-e a resto ant la region ëd Tràpani, a Marsala, Masara e Castelvetran.

L'ansidit Apenin sicilian a l'é lë slongament ëd col calabrèis e as dëstend da est a òvest con le caden-e dij Peloritan, dij Nébrodi-Caronìe e dle Madonìe. Vers ël sènter ëd l'ìsola, ant j'anviron d'Enna, la caden-a dj'Ereo a va an diression sud-est. L'autipian calcari ëd j'Ibleo a resta scasi isolà.
As armarco tre gran val: la Val ëd Masara a òvest, la Val Demone a nòrd, la Val ëd Nòto a sud.

La region a l'é pitòst pòvra d'eva. Ëd recent a l'han sërcà ëd buté arpar a sòn con la costrussion ëd bassin artifissiaj. Arlongh le còste a son present vàire baciass. Ël lagh ëd Pergusa, davzin a Enna, a l'é un dij pòchi bassin naturaj ëd l'ìsola.
Ij fium prinsipaj ëd l'ìsola a son ël Salso, ël Platani e la Gela.

Clima[modìfica | modifiché la sorgiss]

Ël clima a l'ha un caràter tìpich mediterani arlongh le còste: istà càude ma pa tròp, invern doss e curt, pieuve moderà (da otóber a mars). Vers l'anterior a aumento le càuse ch'a detèrmino un micro-clima a tendensa continental: l'invern a l'é pì frèid, l'istà pì tëbbia, ma con dj'àute ponte ëd calor.

La temperadura media anual, arlongh le còste, a va dai 17 ai 18,7 gré. Ël mèis pì càud a l'é luj.

Stòria[modìfica | modifiché la sorgiss]

Antra ij prim abitant ëd l'ìsola a-i son ëstaje ij sican, d'orìgin ibérica, apress ai quaj a-i son rivaje ij sìcuj, ch'a vnisìo da le region d'Italia meridional. La prima colonisassion fenicia a l'é dzorponusse a le presense precedente e a l'ha creà ëd sènter neuv, an rendend possìbil djë scambi colturaj e comersiaj.

Marche dle prime colònie greche as treuvo a parte dal sécol ch'a fa VIII aGC. Ij grech a l'han fondà le prime sità sicilian-e scasi tute an sle còste; j'abitant ëd coste a l'han a soa vira fondane d'àutre. A l'ancamin coste sità a j'ero goernà da d'oligarchìe, peui da 'd tiranìe. La tiranìa pì potenta a l'era cola ëd Siracusa che, pian pianòt, a l'ha butà sota tute j'àutre sità.

Motobin an pressa, Siracusa a l'é trovasse an conflit con Cartàgin, ch'a l'avìa riussì a stabilisse an sla ponta ossidental dla Sicilia. La lòta a l'é finìa con la vitòria dij siracusan ant ël 480 aGC. Vers la fin dël sécol ch'a fa V aGC e a l'ancamin ëd col apress l'arconquista pùnica a l'ha sotmëtù na gran part ëd l'ìsola.

Apress le tre guère pùniche e la dëstrussion ëd l'amper cartaginèis, ij roman a l'han podù diciairesse padron dla Sicilia. L'ìsola a l'é antlora vnùita a esse na provinsa con un pretor a Siracusa e doi questor. A l'época d'August a l'han concedùje la sitadinansa roman-a.
Con ël droché dl'Amper roman, a-i riva na lesta sequensa d'anvasion barbàriche (vandaj, éruj, gòt).

La Sicilia a l'é peui passà sota la giurisdission ëd l'Amper roman d'orient.

A parte da l'827 l'ìsola a patiss l'anvasion dij sarasin. J'àrabo a na condission-o le costume, la lenga, ij topònim. A l'é stàita liberà ant la sconda mità dël sécol ch'a fa XI e a l'é passà ai norman.
Dël 1130 a l'é stàit proclamà ël regn ëd Sicilia e ël di 'd Natal dël midem ann sò prim re a l'é stàit ancoronà: Rugé II d'Autavila. Chiel-sì a l'ha slargà sò possediment sicilian an creand parèj un grand regn ch'a së spantiava da Montcassin a l'Albanìa e a le còste d'Àfrica dël nòrd.

A la mòrt ëd Gulielm II, dël 1189, la dinastìa dij Hohenstaufen a l'ha sucedù a cola dj'Autavila. A la mòrt ëd Federich II, dël 1250, a l'é ancaminaje n'época ëd confusion polìtica. Për anvestidura dël vësco ëd Roma, la coron-a ëd Sicilia (vassala dla Santa Sede) a l'é stàita dàita a Carl d'Angiò, frel dël re 'd Fransa; ma ël lun-es ëd Pasca dël 1282 a Palerm a l'é s-ciopaje l'arvira dij vespr ch'a l'ha mnà a scassé j'angioin da la sità e da tuta l'ìsola.
La coron-a a l'é passà a Pero d'Aragon-a che, mersì a l'apògg ëd la noblëssa, a l'é stàit aclamà re 'd Sicilia a Palerm ai 4 dë stèmber 1282.

La dinastìa dj'Aragon-a ëd Sicilia a l'ha avù dj'arpresentant pitòst déboj, gavà Federich II ëd Sicilia. An efet, durant ël sécol ch'a fa XIV, a saran le grande famije aristocràtiche ch'a pijëran ël podèj polìtich real ant l'ìsola, mersì a soa potensa polìtica e militar: j'Alagon-a, ij Peràuta, ij Vintmija e ij Chiaramont a rivran a partagesse la Sicilia an quatr zòne d'anfluensa: a l'é 'l perìod dij quatr vicari.

Dël 1415 la Sicilia a l'é stàita gionzùa a la coron-a d'Aragon-a e, për conseguensa, l'ìsola a l'é stàita goernà dai vice-re.

A l'ancamin dël sécol ch'a fa XVIII la Sicilia a l'é stàita amplicà ant le guère ëd sucession ëspagneula e polonèisa (1700-1738). L'ìsola a l'é stàita forsà a cede la coron-a prima ai Savòja, peui a l'amperador d'Àustria Carl VI e dal 1815 a Carl ëd Borbon, ch'a l'ha fondà la dinastìa dij Borbon ëd Nàpoli.

A l'é dël 1820-1821 la prima arvira contra ij Borbon.
La guèra dël 1860-1861 a l'é finìa con l'anession ëd la Sicilia al regn d'Italia.

Ai 15 ëd maj 1946 un decret legislativ a anstituìa la region autònoma ëd Sicilia. Ant ël mèis d'avril 1947 a l'é stàit elegiù ël prim parlament regional sicilian.

Art[modìfica | modifiché la sorgiss]

Art primitiva[modìfica | modifiché la sorgiss]

Le prime espression artìstiche an tèra sicilian-a a armonto a la preistòria: dle gravure e dle piture an sle parèj a son ëstàite trovà ant la zòna dle balme ëd l'Addaura, ant la balma ëd San Teodòr e an dle balme dla località Cala dël Genoèis.

Art greca[modìfica | modifiché la sorgiss]

Testimonianse dl'art greca a son rivane an tut sò splendor. Për lòn ch'a toca l'architetura, esempi a son ël teatro ëd Siracusa, ël pì significativ antra ij teatro grech an Sicilia, ij templi d'Agrigent, ëd Selinunte, ëd Segeste. Ij musé ëd l'ìsola a smon-o d'esemplar pressios ëd pitura (siràmiche e vas piturà) e dë scoltura.

Art roman-a[modìfica | modifiché la sorgiss]

La colonisassion roman-a a l'ha lassà dle testimonianse architetòniche amportante a Catania (teatro e anfiteatro), a Siracusa (anfiteatro), a Palerm e a Taormin-a. Ant ij musé as peulo s-ciairesse dle scolture roman-e anspirà dzortut ai modej dl'época clàssica greca.

Art norman-a[modìfica | modifiché la sorgiss]

Ant ël perìod norman a-i riva na fioridura artìstica strasordinaria ch'a sintetisa e pòrta a 'n livel fiamengh dle forme d'art dësvlupà an precedensa dai bisantin e da j'àrabo. A l'é parèj che a Palerm a son fabricà la catedral, le cese dla Martoran-a e ëd San Gioann dj'Armita, ch'a goerna n'ancreusa marca àraba, ij palass ëd la Cuba e dla Zisa, ël Palass dij Norman.

L'art arnassimental[modìfica | modifiché la sorgiss]

Antra ij sécoj ch'a fan XV e XVI as armarco ij pitor Antonello ëd Messin-a, ij De Saliba e Iacobello ëd Messin-a. Ant la scoltura ij Gagini, ël pare Domenico e ij fieuj Antonello e Antonuzzo, e Francesco Laurana.

Ël sécol ch'a fa XIX[modìfica | modifiché la sorgiss]

Durant ël sécol ch'a fa XIX l'architetura an sl'ìsola a l'é modlà sia dal neoclassicism (Giardin botànich e Teatro Massimo ëd Palerm) sia d'lë stil Liberty, arpresentà da l'architet Basile.

Urbanism[modìfica | modifiché la sorgiss]

Le zòne pì abità a resto arlongh le còste, nopa le zòne a l'anterior, gavà dij sènter con chèica amportansa demogràfica, a son dësfavorì për ël manch d'anfrastruture stradaj e ëd servissi.

Sità e provinse[modìfica | modifiché la sorgiss]

Provinces of Sicily map.png

La Sicilia a l'ha 9 provinse:

Aministrassion[modìfica | modifiché la sorgiss]

Ël President dla Region a l'é Rosario Crocetta.

Anliure esterne[modìfica | modifiché la sorgiss]