Imperi Roman

AN TRADUSSION, COMPLETAMENT E RIORGANISASSION!!

L'Imperi Roman a l'é na fase polìtica dla siviltà roman-a caraterisà da na forma ëd goèrn autocràtica.

[modìfica] Descrission general

L'imperi a l'é vnu-ie dapress a 500 ëd forma republican-a (510 aGC – I sécol dGC). La repùblica a l'era esaurisse an conflit polìtich e sossiaj, notaman col antra Gàio Mario e Sila e la guèra sivil antra Giulio Céser e Pompeo ël Grand.^[1] As trata d'un process polìtich rivà un pòch a la vira, contut che a-i sia la costuma dë pijé sle date d'arferiment për marché la transission da Repùblica an Imperi. Antra j'àutre, për sòlit as smon-o la nòmina ëd Céser coma ditator a vita (44 aGC), la vitòria d'Otavian ant la Bataja d'Actium (ij 2 dë Stémber 2 dël 31 aGC), e la concession da part dal Senà dla dignità d'August a Otavian midem (ij 16 ëd Gené dël 27 aGC).^[2]

L'espression Imperium Romanum (Imperi Roman), a l'é belfé ch'a sia l'espression latin-a pì conossùa ant ël mond. La paròla imperium a denòta un teritòri, visadì na part dël mond ch'a l'é sot al domini roman. A fé data dij temp d'August fin al declin dl'imperi roman d'ossident, a restavo domini roman:

• Anghiltèra e Gàles;
• la pì gran part dl'Euròpa a ossident ëd Rèn e a sud ëd j'Alp);
• la riviera dël Maghreb,
• l'Egit;
• ij Balcan,
• la part meridional e ossidental dël Mar Nèir,
• l'Anatòlia
• tuta la riviera a part ëd l'antern ëd l'Avsin Orient.

La pì part dla gent che a la vivìa an sti pòst as disìo Roman, e a vivìo goernà dal drit roman.

Lë spantiesse dij roman a l'era anandiasse motobin anans che sò stat a lë vnisèissa na monarchìa, ma a l'ha tocà sò màssim teritorial pròpi an época amperial, sot a Trajan. Con chiel dël 106 dGC a son conquistasse la Dacia (Romanìa e Moldavia dël dì d'ancheuj), e vàire part ëd lòn che al dì d'ancheuj i disoma Ungherìa, Bulgarìa e Ucrain-a). Dël 116 dGC a l'ha pijà 'cò la Mesopotamia, dont contròl però a l'é mai ëstàit vàire stabilisà (Adrian a l'ha peuj torna pijala, ma sempe an manera provisòria).

A sò moment ëd màssima grandëssa, l'imperi a controlava a truch e branca 5,9 milion ëd km² ëd tera. A l'avìa ciapà andrinta ël Mar Mediteran antregh, tant che ij roman a lo disìo mare nostrum ("nòstr mar"). L'anfluss roman ansima a lenga, religion, architetura, filosofìa, drit e goèrn a continua daspërtut për al mond fin al dì d'ancheuj.

La fin polìtica dl'imperi a l'é 'cò chila stàita un process stòrich, e a l'é motobin malfé buté na data. Për sòlit tut a dipend d'andova ch'a sta lë stòrich ch'a scriv. An ossident a l'han la costuma dë dovré la data dij 4 dë stémber dël 476 dGC, quand ël darié imperator ossidental resident a Roma, Ròmol August, a l'é stàit gavà e pì nen sostituì. Però as tratava ëd n'imperator nen arconossù, che col legìtim Giulio Anvod a l'ha anco' regnà ant ij Balcan për chèich ani. Comsessìa, an ossident a-i era pa pì gnun podej amperial efetiv già dapress a la mòrt ad Majoran e la dignità d'August a l'era mach pì formal, e as peul disse ch'a l'era da vàire ch'a-i era pì nen në stat d'autut, con ò sensa imperador.

Sot a Dioclessian l'imperi a l'era stàit dividù antra doe part. An pràtica la part pì sgnora, cola oriental, a l'era butasse daspërchila, dëmentrè che cola pì sagrinà a l'andava viaman an malora. Sta part oriental dl'imperi a ven soèns ciamà imperi ëd Bisansio, ma sòn a l'é dzortut na vision polìtica che a veul nen arconòsse che l'imperi a sia drocà mach da na part. Ij bisantin (contut che col temp a l'abio peuj butasse a parlé dzortut an grèch) a son sempe mach disse roman, e a l'han goernà le costume roman-e motobin dë pì che nen lòn ch'as fasìa ant ij teritòri ossidentaj. Donca n'àutra data possìbila për definì la fin dl'imperi a l'é ël droché ëd Costantinòpoj për man dl'Imperi Otoman, dël 1453.

[modìfica] Evolussion dla Roma Amperial

Surfasse dla Repùblica e dl'Imperi dël 218 aGC (ross ëscur), 133 aGC (reusa), 44 aGC (groson), 14 dGC (giàun), dapress al 14 dGC (vèrd), e surfassa màssima sot a Trajan, 117 dGC (vërzolin)

Jë stòrich a l'han la costuma dë fé na distinsion antra

• Prinsipà, ël moment ch'a-i ven dapress a August fin a la crisi dël ters sécol
• Dominà, ël moment da Dioclessian an peuj, fin a la fin dl'imperi d'ossident.

Conforma a sta distinsion-sì, dij temp dël Prinsipà (da 'nt la paròla latin-a princeps, visadì "prim sitadin") ël podej assolù da na mira formal a restava stërmà sota na vest republican-a; antramentr che dij temp dël Dominà (da dominus, ch'a veul dì "padron") ël podej imperial as ësmonìa sensa pì gnun-a gena, con coron-e imperiaj e rituaj formaj motobin elaborà.

Comsëssìa, 'cò costa a l'é na distinsion che a la fin dle fin a l'é dimostrasse tròp ës-ciapà col piolòt. Vàire forme ëd ritualità a vniran peuj a esse basilar per l'evolussion dël Cristianésim coma religion imperial e a-j faran da fondamenta al concet ëd Taxis (deuit) ch'a caraterisa la sossietà dl'imperi d'orient. Ant sël pat, vàire dë ste forme a l'han soe rèis (a anandiesse da l'adorassion religiosa dj'imperador) an moment motobin anterior ai temp ëd Dioclessian.

[modìfica] Formassion dl'Imperi roman

Ël famos August dla Prima Porta.

Sarcòfagh roman con rafigurassion ëd bataje antra German e Roman

Artìcol prinsipal: Formassion dl'Imperi Roman

Contut che ij doj acòrdi antra Senà e August a sio soèns dovrà për marché 'l passagi da Repùblica a Imperi, a-i é gnun moment formal ch'a peula identifichesse con un passagi parej. Ël passagi dël contròl da le man dël Senà a cole dj'imperador a l'é progressiv e dinàmich e për ancò vàire temp j'imperador as troveran a dovej combate për manten-e sò podej. D'àutra part an ossident l'Imperi a finirà squasi pì për man dij senator che nen dij barbar.

L'imperi an pràtica a nass con la cumulassion progressiva ëd vàire càriche separà ant le man ëd na person-a sola: August. Tant la dignità d'August che cola ëd Prinsi che a pija dël Senà a l'han gnun valor polìtich particolar, e a descrivo gnun dij podej efetiv ch'a l'ha. A l'é mach col temp che sti podej a vniran a esse considerà coma sinònim dla dignità midema. August a-j da l'andi a na trasformassion motobin ancreusa dlë stat roman: ël podej militar e fiscal dël Senà a ven confinà a pòche provinse ch'as diso senatoriaj, provinse che a son comsëssìa sot al contròl final d'August, antramentr che ij senator a peulo gnanca pì viagé për le provinse amperiaj. Ij senator as treuvo an pràtica a esse squasi sò përzoné, dzortut considerand ch'a l'é August midem a controlene l'elession e che 'l comand militar dle forse armà stansià an Roma a-j resta a chiel.

Con ël but dë rinforsé ij confin dl'imperi ën piassand-je an riva a Danubi e a Elba, Otavian a l'ha ordinà j'invasion ëd l'Ilìrich, dla Mesia, dla Panònia (a sud ëd Danubi), e dla Gërmania (a òvest d'Elba). An prinsipi tut a l'é pro andà com as pensava, ma peuj a l'é finì an disàster. Le tribù dl'Ilìrich a son arvirasse e l'é tocà domeje. Dël 9 tre legion antreghe sot al comand ëd Publi Quintili Var a son drocà ant n'amboscada e a son ëstàite massacrà ant la Bataja dël bòsch ëd Teutoborgh da le tribù gërmàniche comandà da Armini. Parej August a l'ha decidù dë nen arzighé e a l'ha tenusse ij teritòri a òvest ëd Rèn, contentand-se dë fé dle cite spedission punitive da 'nt l'àutra riva. Da cola ch'a dovìa esse mach na decision provisòria Ren e Danubi a l'han peuj finì për feje da confin permanent a l'imperi.

Ai temp d'August gnun a l'ha la percession ëd dinastìe, imperi e via fòrt. Për la gent as trata ëd na ditatura personal fortunà, che a riess a fé chité le guère sivij e coma tal a l'é la bin ëvnùa. D'àutra part cola d'antende la fortun-a coma marca dla volontà divin-a a l'é na component coltural roman-a tradissional, che peuj a resterà, mach trasformà an sens cristian, ëdcò dij temp dl'Imperi cristian. E savejsse ampon-e con la fòrsa a sarà për sempe (almanch fin al sécol ch'a fa XIII) la caraterìstica fondamental ëd n'imperator roman.

[modìfica] La Pax Romana (14–165)

Testa d'un bust ëd Clàudi

[modìfica] Dinastìa Giulio-Clàudia

Artìcol prinsipal: Dinastìa Giulio-Clàudia

Con August as deurb la prima dinastìa amperial, cola Giulio-Clàudia. A l'é caraterisà da na cumulassion ëd càriche progressiva ansima a la figura dl'amperador, che con Clàudi a ven a trovesse divinisà. As ës-ciàiro già però vàire cas quand j'amperador a-i la fan nen a porté 'l pèis psicològich dël podej e dj'antrigh ch'a-i ven-o dapress. Comsëssìa, a Roma a-i é gnun ch'a discuta 'l model polìtich amperial.

L'Imperi dij Part, al moment ëd soa màssima estension (apopré 60 aGC), ambelessì a l'é dissegnà ansima ai confin stataj modern, për arferiment

La fòrsa dl'amperador a l'é d'autut basà ansima a l'esércit, e pròpe l'esércit as treuva donca a esse ël soget ch'a decid tut. An particolar a decide a son ij Pretorian, j'ùnich ch'a sio basta davsin për podej massé n'amperador e fene n'àutr. Ël rest ëd l'esércit a l'é spatarà ant sëj confin, e për tant che un general as arvira a-i buta sò temp për riveje a còl a l'amperador, ch'a l'ha tut sò temp për prontesse.

Dë sti moment-sì ij German a smijo nen vàire pericolos. La polìtica roman-a a l'é cola dë feje passé a na forma 'd vita pi consìmila a cola roman-a, ën fasend-je vnì dij cit ëstat, che peuj as posso l'un contra l'àutr për ten-je sota contròl. Ël perìcol pì gròss a smija col dl'Imperi dij Part, an orient. La question militar pì bruta a resta cola dla forma geogràfica midema dl'imperi: an mes a-i é mach un beucc, ël mar. Sòn a fa an manera che s'a-i é d'artiresse a-i sio dij lìmit motobin precis. Për via dë 's domini total ansima al mar la flòta roman-a a chita bele d'autut soa fonsion ëd combatiment e a la ven dovrà dzortut coma utiss logìstich. Sò travaj për vàire sécoj a sarà mach pì col dë mné dadsà e dadlà soldà e arforniment.

La dinastìa a va a la fin quand Neron as preuva a fé 'l passagi an finitiva a la forma monàrchica. La sossietà roman-a a l'é anco' tròp fòrta për aceté d'esse butà sota d'autut, e Neron a dròca për un colp dë stat.

Moneda ëd Galba

[modìfica] L'ann dij quatr amperador (68–69)

Na vira ch'a l'é massasse Neron, a vorej ëvnì amperador as treuvo antra vàire. La guèra sivil a la va anans bele che n'ann antregh, dont ël 68 a ciapa la noméa d'ann dij 4 amperador. Antra 'l mèis ëd giugn dël 68 e lë dzémber dël 69, a ven-o amperador e a son bele dlongh liquidà da n'arvira Galba, Oton e Viteli fin che Vespasian a-i la fa nen a resté a sò pòst e a fondé la neuva dinastìa Flavia. A l'é mach ël prim ëd vàire moment ëd confusion polìtica e militar ch'a riveran anco' an manera cìclica ant la stòria dl'imperi. Ma a smon bele sùbit tuti j'arzigh colegà a na mancansa longa d'un comand militar e sivil për lë stat: antramentr ch'as sa nen lòn ch'a-i riva a Roma as anandia l'arvira Batava, un-a dle pì pericolose dla stòria dl'imperi. La question batava a l'ha amportansa ëdcò për Augusta Taurinorum. Dël 69, sot a Viteli, dle coort batave a ven-o mandà a Turin për ten-e sot a contròl la Legio XIV, un-a ëd cole ch'a l'avìa pogià Oton. Batav e legionari a taco a pichesse për Turin, e as riva nen a la bataja pijn-a mach përchè le doe coort ëd Pretorian an servissi an sità a-j giuto a la legion contra ij batav. Viteli a-j comanda a la legion dë passé j'Alp e andessne an Galia, dëmentrè che as pija ij batav ant sò esércit personal. Quand la legion as në va a-i riva un gran feu che a dròca la pipart ëd la sità.

[modìfica] La dinastìa Flavia (69–96)

Comersi forest marìtim roman conforma a la descrission dël Périplo dël Mar d'Eritréa, I sécol dGC

Ij Flavi a son stàit criticà dzortut për sò but ëd sentralisé viaman dë pì lë stat, ma antant soe arforme a l'han travajà e a son peuj durà fin al III sécol. A son na dinastìa d'autut militar e sot a lor la posission dël Senà a ven viaman pì cita. Con lor as completa la transission da Princeps (prim sitadin) a Imperator (col ch'a comanda): podej polìtich e podej militar a ven-o bele che sinònim e la component sivil ëd la sossietà roman-a a l'ha pì gnun-a vos an capìtol. J'amperador dij Flavi as pijo ëdcò ij podej da Censor, ch'a dòvro tant për liquidé l'oposission polìtica senatorial che për arformé l'aministrassion fiscal. Sot a Nerva ebréo e cristian a ven-o definì coma doe religion diferente da na mira legal. Comsëssìa d'ës moment-sì le diferense a son evidente mach ant j'estrem dle doe colture, dëmentré che la pipart dij credent a fa anco' arferiment a costume ebràiche.

La vitòria ëd Vespasian a l'é la prima dimostrassion che l'orient a val pì che l'ossident, ma ant sël pian polìtich sòn a l'avrà anco' nen dj'efet pràtich e la balansa dël podej a-j resterà anco' a vantagi dl'ossident. L'orient a l'ha an man la pì part dla produssion ëd gran e a contròla ël 100% dle rote comersiaj roman-e dël comersi forest. L'onda longa ch'a mnerà a la fin dël podej ossidental a l'é già antramentr ch'as àussa. Dij temp ëd Vespasian as anandia ëdcò la cariera dla prima personalità roman-a turinèisa: Glissio Agrìcola, che sot a chiel a ven pretor e questor. A tocherà sò moment pì àut sot a j'Antonin.

Moneda ëd Vespasian ch'a célebra la conquista dla Giudéa

Vespasian a pija un provediment che a rangia a la rèis ël problema ch'a l'era presentasse con l'arvira di Batav: j'unità ausiliarie germàniche a peulo pì nen fé servissi a ca lor, e manch che mai esse comandà da gent ëd soa tribù. L'eror fàit con ij Batav as arpeterà pì nen fin a la nòmina d'Alarich a Magister militum (e a sarà n'eror ch'a costerà ël sach ëd Roma). Dl'83 a toca a Domissian avej a che fé coi German, l'arzultà a l'é l'avansament dla frontera, con la costitussion dle neuve provinse dla Germania Superior (con capital an Mogontiacum) e Inferior (con capital a Colonia Agrippinensis). Për difend-je a fa tirè su na muraja legera fortificà, longa squasi 550km, da Rheinbrohl a Kelheim.

Con ij Flavi as anandia la transission da stat identificà con na sità dominanta sola (Roma), a stat coma compless ëd teritòri con parità ëd drit sivij, bele che për adess stë slarghesse dël drit a toca nomach l'ossident. La dinastìa a la finiss për na combinassion ëd circostanse polìtiche e personaj ch'a men-a a un colp dë stat contra a Domissian.

[modìfica] La dinastìa dj'Antonin (96–192)

Le vairòle, dont epidemìa a buta an gënoj l'Imperi

Gavà la pau ch'a tenìa ansema tuti, ël colp dë stat senatorial a l'ha pa na soa fòrsa sossial dadré e a dura motobin pòch. La dinastìa dj'Antonin as deurb con Nerva che a smija confermè na tendensa bon-a për ël Senà, ma peuj an pràtica a peul mach deje andré ël contròl ai militar. Con sta dinastìa-sì as anandia na costuma che vàire vire a tornerà ant l'imperi: cola dla co-optassion. La sucession a l'é determinà da l'amperador nen an base ëd j'anliure ëd sangh, ma ën sernend na person-a competenta. Da na mira formal con j'Antonin sòn as fa coma adossion, gnente ëd neuv për la sossietà roman-a, ma già ambelessì as ës-ciàira l'idèja che peuj a vnirà formalisà da Dioclessian ai temp dla tetrarchìa.

A l'é un moment dë splendor econòmich e militar. Roma a la fa e a la disfa confin coma ch'a-j ven bin a chila, e a smija che gnente a podrìa mai fermela. Ma se sot a j'Antonin l'imperi a toca sò moment pì àut, a l'ancontra ëdcò soa digrassia: l'epidemìa ëd vairòle dël 165, ch'a në stérmina la popolassion e a në demoliss la base fiscal. Për l'ossident a l'é 'l prinsipi dla fin. A l'é na dinastìa ch'a condensa vàire tendense dla stòria roman-a: da na part la perfession dël model dla Pax Romana, da 'nt l'àutra lë bzògn dë divide n'imperi giumaj tròp gròss e 'l prinsipi dla crisi finansiaria, militar e demogràfica ch'as deurb con lor (bele sensa che lor a n'abio colpa).

N'àutr problema ch'a sàuta fora sota j'Antonin a l'é col dla debolëssa dla polìtica foresta dl'imperi. Ij roman a pàiro pa (e gnanca sarìa belfé felo, con le comunicassion d'antlora) a savej lòn ch'a-i riva pen-a passà 'l seuli ëd tribù federà ch'a l'han ant sëj confin. L'arzultà a l'é che quand dij prim agn 160 as anandia la migrassion anvers a sud ëd Gòt e (miraco) Longobard a son nen bon a prevëdde le consegoense ansima al règn federà ëd Quad e Marcomann. Possà dai moviment ch'a-i rivo dapress a lor, costi-sì a anvado l'imperi antramentr che l'epidemìa a fa sò darmagi. March Aureli a-i la fa a bat-je, ma gnun a Roma a pensa d'anandiesse a ten-e d'euj ij moviment ëd gent dadlà dij confin, e j'anvasion a resteran na sorprèisa anco' për ij sécoj a vnì.

Në sgrafignura satìrica ant s'un mur roman dlë II sécol a pija an torta ij cristian ën smonend n'aso an cros

L'identificassion dla sossietà roman-a con l'amperador a l'é bele completa e a la va giumaj a dobi sens: quand ël mond roman a sta mal, l'amperador a va fòra 'd testa. La crisi ëd Còmod a l'é nen mach la crisi ëd na person-a, ma pitòst la personificassion d'un disàster polìtich e sossial generalisà. La Roma sgnora, potenta e bin educà a l'avìa avù j'amperador filòsof, cola disastrà da vairòle e bàrbar a l'ha n'amperador ch'a ven mat ën sentend-se tradì da tuti: popolassion, divinità e fin-a parent.

Con j'Antonin as deurb ëdcò cola crisi moral generalisà che antra un sécol a mnerà l'imperi a cambié religion. Le divinità pagan-e a son ampotente e la religion sìvica roman-a a travaja pì nen: a l'é evident che për tant che ij sitadin a faso ëd boneur ai roman a-j në riva pa gnun. Ël sospet che 'l ciel a sia virasse contra a Roma a së spantia motobin ampressa. A fene jë spèise a saran dzortut ij cristian, che antlora për la pì part dij roman a son mach na cita seta religiosa ebràica con dle costume fòra-via. Adess an vàire a taco a pensé che sti mat a-j tiro a còl le disgrassie a tuti, con sò arfud dë pijé part ai sacrifissi. Coma Còmod, tuta la sossietà roman-a as sent tradìa e a sërca un traditor për fejla paghé.

Ma dzortut an Orient ij cristian a son giumaj na fòrsa: ant la region confinaria d'Oshroene ant la sità d'Edessa a regna Abgar IX (179-186 dGC), ël prim re cristian ëd la stòria. As agiss d'un cristianésim motobin diferent da col dël dì d'ancheuj. A l'é agità da un debat anteletual motobin ancreus, che a smon già le prime marche ëd l'amportansa coltural che peuj ël moviment a l'avrà ant ij sécoj a vnì. Gavà cole tendense che peuj a saran aprovà da la Cesa Catòlica e an rivran coma bin documentà, dij temp dj'Antonin a son ëdcò fòrt ij moviment djë Gnòstich (che a l'é belfé a sio l'opinion dominanta ant ël regn cristian d'Edessa), dij Marcionista (motobin orientà contra a j'ebréo), dij Sabelian e dij mìstich Montanista, che peuj a saran tuti bolà coma erétich.

[modìfica] La crisi demogràfica e fiscal

[modìfica] Dinastìa dij Sever (193–235)

Tond coi ritrat dla famija dij Sever: Sétim, soa fomna Giulia Dòmna e sò fieul Caracala

La dinastìa dij Sever a la torna a basé 'l passagi dël podej ant sj'anliure 'd parentela. Sétim Sever (193–211), Caracala (211–217), Macrin (217–218), Eliogàbal (218–222) e Lissànder Sever (222–235) as passo l'imperi l'un con l'àutr antrament che la situassion as fa viaman pì crìtica. Setim Sever a l'é ëd Léptis Magna, an Àfrica, e a l'é sostnù da na famija sirian-a motobin potenta, ch'a resta soa parenta për via 'd sò mariagi con Giulia Dòmna. Eliogàbal e Lissànder Sever a son dla branca sirian-a dla famija.

Ritrat ëd Caracala antajà an ametista

Che dij provinsiaj sostnù da dj'anlià motobin fòra Roma a podèisso esse amperador roman a l'é na testimoniansa dlë slarghesse progressiv dla partecipassion ëd tuti j'abitant a la vita polìtica dl'Imperi (sempe ch'a fusso basta sgnor dë podejlo fé). Ma che a trovesse ant la posission pì fòrta a sio Siria e Àfrica a l'é 'cò na testimoniansa dël malpartì ch'a l'era riva-ie a tut l'ossident. E la decadensa dl'ossident a l'é nen mach econòmica: dë 's sécol-sì d'autor ch'a scrivo an latin a-i në j'é bele pì gnun, la literatura dl'imperi a l'é squasi mach an grèch.

Ël faliment polìtich sostansial ëd la dinastìa, però, an ësmon coma ij vàire tòch dl'imperi a sio gropà ansema mach da l'esércit ch'as jë ten sota. Ij quatr tòch fondamental dël teritòri as peulo identifichesse a truch e branca con la lenga ch'a parlo:

• Latin, an tut l'ossident (gavà l'Italia meridional), ant l'Àfrica nòrd-ossidental e ant ij Balcan, gavà Tracia e Macedònia
• Grech, an Grecia, Macedonia, Tracia, Italia meridional e Anatòlia
• Aramàich an Siria e con vàire sò dialèt e àutre lenghe soe parente an tut l'Avsin Orient
• Còpt an Egit

Aramàich e còpt dë sti temp-sì a l'han nen na gran produssion ëscrita, a l'é pitòst ël grech a esse an posission dominanta, coma efet dël perìod Elenìstich. La part greca, però, a l'ha pì nen na gran sità dle proporsion ëd Lissandria ò d'Antiòchia e donca a-i la fa nen ad avej la midema arlevansa polìtica e econòmica. Sòn ëdcò per via che le rote comersiaj prinsipaj a passo nen dal Mar Nèir.

Moneda ëd Macrin

Con ij Sever as anandio a s-ciairesse j'efet longh dla crisi dël 165. Na popolassion diminuìa e rovinà a peul pì nen dé basta soldà, e gnanca 'd sòld për paghene dj'àutri. Cala-ie 'l nùmer dj'abitant a-i cala 'cò col dle person-e ch'a peulo esse anteressà a vagnesse la mica da legionari, e për gionta l'esércit a l'é l'ùnich ant la posission dë determiné la polìtica. A venta felo chërse për riesse a difend-se, arpijesse e avej torna 'd sòld, ma a felo chërse n'amperador a va a l'arzigh d'esse deponù da n'utiss polìtich ch'a l'é motobin pì fòrt che nen ël mèistr ch'a dovrìa dovrelo. E peuj për paghelo a-i va dël metal për bate moneda, metal che ant le cassie dlë stat a-i é pì nen.

Bust d'Eliogàbal

La solussion che ij Sever a anandio a l'é cola (an bon-a sostansa) dë bate moneda fàussa. La moneda fondamental dij pagament a l'esércit a l'é d'argent, an lega ëd bronz për stabiliselo. Sta cita part ëd bronz con lor a la taca a monté, e a la tirerà drit a monté finchè, antra 'n sécol, ste monede ëd l'argent a l'avran mach pì 'l nòm. La gent a l'é nen fòla e l'arzultà a l'é che as anandia viaman na neuva costuma: cola dla tesorisassion dle monede veje, an lega bon-a. Parej al dì d'ancheuj soens j'archeòlogh a treuvo dij tesorèt ch'a smijo motobin pì antich ëd lòn ch'a son (soèns ëd pì che un sécol). La gent as ësterma la moneda veja bon-a, e cola corenta sensa valor ch'a la vada pura. As anandia ëdcò n'inflassion mai pì finìa, coma për nojàutri a l'é belfé figuresse. A smija nen, però, che ij roman a sio mai riessù a capì bin le rèis econòmiche dël problema, e parej 'cò sossì a l'é anda-ie ant sla gheuba dël maleur dal ciel, na marca che le divinità a l'ero nen contente.

Antra ij provediment polìtich dij Sever a-i é la prima serie d'aument dë stipendi esagerà ai militar (ch'a-i da l'andi a l'inflassion), e cola dë deje dle posission aministrative ciav a gent dla class dij sivalié al pòst che a gent dij patrissi. A gavo 'cò via j'ùltim tribunaj republican ch'a l'avìo an man l'aministrassion dla giustissia conforma al drit republican. Caracala a gava via tute le distinsion antra italian e provinsiaj, con soa Constitutio Antoniniana dël 212. A l'é 'd cost moment-sì che ij piemontèis a ven-o sitadin roman a tuti j'efet.

Dapress a mila scàndoj la dinastìa a la va a la fin an faliment complet: l'esércit a pija ël podej e a taca a monze lë stat con le brute. A-i andrà vàire temp përchè ij soldà a capisso che për monze në stat a venta che stë stat a-i sia. Për adess le legion a resto convinte che ij sòld a basta peuj mach pijess-je, e se a në rivo nen assé, a basta mach massé l'amperador e fene n'àutr ch'a paga mej. A pieuv sempe ant sël bagnà, e a fé le ròbe fin-a pess l'imperi dij Part a dròca. A sò pòst a-i riva col dij Sasànid, ch'a l'é motobin pì fòrt e coma avsin a sarà motobin pì gram da ten-e sota contròl.

[modìfica] L'anarchìa militar (235–284)

Moneda dl'amperador soldà Aurelian, dedicà a la concordia militum (concòrdia antra soldà). La dédica a-j giuta nen vàire e dël 275 a ven massà dai Pretorian

As anandia ambelessì un perìod che soèns a ven ciamà ëdcò crisi dël III sécol. Le rèis dla crisi a son motobin pì veje, a van andré a l'epidemìa dël 165 e peuj a j'aument dë stipendi militar esagerà dàit dai Sever. Për sòlit as conta ës moment-sì coma transission antra l'antichità clàssica e cola tarda.

An pràtica, dapress al colp dë stat che a massa Lissànder Sever la situassion a va d'autut fòra contròl. Bele che sensa pa sté-lì a conté la maréa d'arvire, colp dë stat finì mal e secession, antra 'l 235 e 'l 284 a-i son a truch e branca 25 amperador an 50 agn (visadì pì che coj ch'a-i ero sta-ie an 250 agn). Un a lo massa n'àutra epidemìa, dontre a meuiro an bataja, ma la pipart a la meur massà bele che da sò soldà. Ël prim (e soèns l'ùnich) but dj'amperador a ven col dë nen bale-ie le piume, e për felo tuti a slargo la borsa. Ma a l'é na borsa dont a-i seurt mach moneda fàussa e n'inflassion mai pì finìa, lòn ch'a men-a mach ad avej dij soldà mai content e n'amperador massà via l'àutr.

Denari dl'imperi secessionista ëd Palmira

Për gionta, la disposission dij soldà tacà ai confin a l'éra stàita bon-a fin a che j'anvasion a l'ero podusse fermé, ma quand j'anvasor as fermo nen as treuvo a podej rintré motobin ancreus ant l'imperi sensa ch'a-i sia pa pì gnun ch'a peula deje contra. A-i cala anco' la popolassion e a-i cala l'anteresse dij sivij a pijé part a la vita pùblica, lòn ch'a lassa un veujd aministrativ che j'amperador a ampinisso ën fasend un provediment d'autorità dapress a l'àutr. Antra 238 e 271 ij Gòt ch'a stan dadlà 'd Danubi a taco a anvade l'Ilìrich e fin-a l'Anatòlia. Dël 251 a riesso a bate n'esércit roman comandà da l'amperador Decio, che a meur an bataja ansema a sò fieul. Dl'istess ann n'àutra pigran epidemìa a torna a fé strage dla popolassion dl'imperi: sta vira as trata ëd rossaso. A l'é na maladìa neuva për l'imperi, e la popolassion as treuva sensa pa gnun-a difèisa imunitaria ereditaria. La mortalità a l'é motobin àuta e l'epidemìa a la dura vàire agn.

Na pàgina dla Bibia djë Stanta

Gnun-a figura particolar d'ës moment-sì a resta ant la stòria, pitòst a ven-o tuti butà sot al tilèt imperador soldà. An efet a vivo coma dij nòmad antra na guèra e l'àutra, e soèns a meuiro sensa mai gnanca esse passà për Roma. La capital as treuva viaman a vnì na sità tan-me n'àutra, sensa pì gnun-a fonsion particolar. A son pa mach j'anvasion a fé darmagi: an vàire moment l'imperi a va bele che a tòch con vàire secession amportante, coma cola dl'Egit e dla Siria sot a l'Imperi ëd Palmira e cola dl'Imperi dle Galie.

Da na mira sossial, a l'é cost ël moment dla fin dla sossietà urbanisà antica. Coi taj cit dla moneda ch'a valo bele pì gnente, la gent a la passa viaman pì 'd soèns al barat. Ën giontand-se a na pigran dificoltà ëd traspòrt material dla mërcansìa, lolì a va a finì dë fërmé 'l comersi d'autut, e parej la gent che ëd comersi a vivìa (cola dle sità) as treuva maraman pì ant la bagna. Sòn a men-a a na degradassion squasi completa dël livel dël travaj dij mèistr artisan. Da la qualità djë stamp dle monede a cola dij monument tut as fa notaman pì grossé e ëdcò da na mira estética ij temp clàssich a finisso ambelessì.

Postumus, amperador secessionista dle Galie

A l'é la fam ch'a possa la pipart dla class mojen-a e bassa a fé san martin an campagna, për trovesse almanch chèich-còs da mangé. Ma na vira ch'a sio rivà ambelelì, tut lòn ch'a peulo fé a l'é butesse sot a la protession dij latifondista, e an pràtica trovesse an condission semi-lìbera. Për dì dë sta neuva condission sossial as dòvra na paròla veja: colòni, che dë sti temp-sì a veul già dì mes ës-ciav. Le sità a ven-o viaman pì cite, vàire a ven-o chità d'amblé. Cole ch'a-i resto a son squasi sempe nomach che un cit borgh stërmà antrames al drocheri ch'a-i resta ëd lòn che na vira a l'era na gran sità. Ël sistema sossial e conòmich dël medioev, an pràtica, a nass ambelessì. A travaja pì nen tut ël sistema fiscal dl'Imperi, che ën essend basà ansima a na moneda svalutà a-i la fa pì nen a manten-e lë stat. Viaman as passa a un sistema ëd requisission forsà (dzortut d'òr e gran), fàite sensa pa gnun criteri, gavà col dë stopé ij beucc.

Ëdcò dë sti temp-sì, comsëssìa, la situassion a l'é motobin varianta da pòst a pòst. Se l'ossident a dròca tut ansema e giumaj sensa rimedi, an orient a-i resto vàire pòst andova la vita conòmica, për tant ch'as treuva malbutà, a-i la fa franch istess a ten-e an pé un sistema dë scambi. Sòn a l'ha sò efet ëdcò ansima a lë spantiament dël cristianésim, che ën essend basà ansima a la vita sitadin-a an pràtica as treuva a chërse bele mach che an orient, e an ossident a resta sempe mach na ròba dròla fòra-via. A l'anvers, an orient a l'é dë sti temp-sì che la teologìa cristian-a a fa sò prim ësfòrs fondamentaj, tant con la tradussion ëd na selession dla Bibia ebràica an grech popolar (la Bibia djë Stanta) che coi travaj d'Orìgen, che a buto le fondamenta anteletuaj ëd lòn ch'a sarà 'l pensé cristian. A son nen mach ij cristian a desse da fé: antramentr che Orìgen a travaja Plotin an lassa cola ch'a l'é miraco la ciadeuvra dla corent neo-platònica dël pensé pagan oriental.

[modìfica] Un longh prossess ëd division

Ël tramud ëd la predominansa da 'nt l'ossident a l'orient a ven viaman a fé sò efet polìtich. Coma la forma 'd goern amperial, 'cò la division antra doi imperi a la nass për gré. An prinsipi as trata mach ëd na situassion aministrativa, che peuj a ven a esse na division finitiva, dzortut për via che le doe struture sossiaj a resto nen compatìbij l'un-a con l'àutra. As agiss d'un moment motobin amportant për la stòria, che ambelessì as formo le struture fondamentaj tant dël Cristianésim che dl'organisassion sossial dij sécoj a vnì. Për vàire aspet as peul disse che as forma ant ës moment-sì tant la strutura dël medioev ossidental che cola dl'Imperi Roman d'Orient, che a continuerà la tradission roman-a fin al sécol ch'a fa XIII.

[modìfica] Dioclessian e la Tetrarchìa (284-301)

Ij Tetrarca, na scultura bisantin-a rubà dai venessian ant ël sach ëd Costantinòpoj dël 1204 e ëmnà a Venessia

Bust ëd Dioclessian, da Costantinòpoj

[modìfica] Dioclessian

Da na mira polìtica, Dioclessian as decid a divide l'imperi antra doi, coma già fàit ai temp ëd March Aureli. Ma 'cò parej a smija malfé a gavess-la e donca dël 293 a divid an doi 'cò le doe mità. A-i resta un sistema ëd doi amperador prinsipaj (j'August), che minca un as elegio sò sucessor (ël Céser). As trata nen ad n'andipendensa pijn-a, che j'edit ëd Dioclession a son sempe vàlid për tut l'imperi, a l'é pitòst na quadripartission aministrativa. Comsëssìa, ij confin antra ij doi August a resto peuj a truch e branca coj ch'a-i saran antra Imperi Roman d'Orient e d'Ossident. Për lòn ch'a toca la continuità dël podej, sò but a sarìa col dë torné al sistema dj'adossion dla dinastìa dj'Antonin e a l'é lòn ch'a l'é passà la stòria coma Tetrarchìa. Ël sistema travajerà nen, ma a l'é dzortut amportant për rivelene coma la dominansa polìtica ant l'Imperi a la sia giumaj d'autut oriental. Dioclessian midem a l'é ëd lenga greca (sò nòm vèir a l'é Dìocle, la glòria ëd Zeus, che chiel a latinisa an Dioclessian). Dzortut Dioclessian as sern për chiel la part oriental dl'imperi, ën lassand-je ij sagrin ossidentaj a sò subordinà. A viagerà vàire, ma soa residensa për sòlit a sarà Nicomedia, an Anatòlia. Costa decision a l'é l'arconòssiment formal che l'imperi roman latin a l'é finì e dapress a Dioclessian Roma e l'ossident a l'avran mai pì n'amportansa polìtica paragonàbila a cola dl'Orient.

[modìfica] Arforma aministrativa

La part pì amportanta ëd soa arforme, però, a l'é ëd natura aministrativa e fiscal. Fin-a sì j'amperador a l'avìo goernà con l'agiut ëd na cita burocrassìa sentral comandà da un Prefet dël Pretòri. Sot al prefet a-i ëstavo ij goernator dle provinse, e minca un-a provinsa a l'era fàita ëd sità-stat dotà ëd na pigran andipendensa, ch'as goernavo daspërlor e ch'a l'avìo mach dë pensé a paghé j'ampòste për temp. Con la Tetrarchìa ij Prefet a ven-o a esse antra quatr (un a pr'un për August e Céser), e minca Prefet as treuva sota un Vicari për diòcesi. A l'é pròpe la Diòcesi a fé da mon për la costrussion dël neuv ordin amperial. La diòcesi a ten ansema vàire provinse ant n'unità fonsional ch'a l'ha natura al midem temp militar e fiscal. Se la Tetrarchìa a la dësparirà motobin prest, ël sistema dle Diòcesi e dle prefeture a durerà vàire sécoj, e a-j farà da fondamenta a l'imperi dij sécoj a vnì. Na vira che 'l Cristianésim a vnirà a esse na religion dë stat as troverà modelà ansima al sistema aministrativ amperial, e parej a dovrerà ël midem concet ëd division dël teritòri an diòcesi. Ël Piemont as treuva ciapà ant na diòcesi dont nòm soèns a peul angané: la diòcesi Italissian-a. As trata d'un teritòri che dl'Italia a ciapa mach la part setentrional, dzora dla linia La Spessia-Rìmin, e a riva a setentrion e a orient fin-a a Danubi, antramentr che a Ossident a ciapa fin-a al Piemont e a la Svissera (donca a la comprend teritòri che ancheuj a resto ciamà Italia, Svìssera, Àustria, Ungherìa, Slovenia e Croassia). A meridion dë sta diòcesi a-i é la diòcesi ëd Roma, che as ten ël rest ëd lòn che al dì d'ancheuj as ciama Italia.

Ël follis ëd bronz ëd Dioclessian, che batù an quantità esagerà a l'ha finì për possé l'inflassion fin-a pes ëd lòn ch'a l'era

Testa ëd Costans Clòr, pari ëd Costantin e Céser d'ossident

[modìfica] Arforma fiscal

Për podej avej na pigran burocrassìa a venta esse bon a paghela. Dioclessian a sarà mai largh ëd borsa nì con sò soldà, nì con sò fonsionari, ma ën chërsend-ie tant ël nùmer dij soldà che col dij fonsionari ëd sòld a-i në va vàire franch tutun, e as peulo nen trovesse con un sistema fiscal d'autut drocà coma col che chiel as treuva për le man. Ën essend chiel midem nàit an campagna, a sa pro coma conté le réndite dij latifond bele che sensa dovré la moneda. A nass parej ël sistema basà ansima a caput e jugum, dont censiment as anandia miraco già dël 292. An pràtica, as conto le teste e ij beu (ò lòn ch'as dòvra për travajé an campagna). Ël jugum a paga an granaja, e ël caput a paga an natura ò an sòld. Parej ël goèrn a l'ha pì nen da conté ansima a n'ampòrt an sòld prefissà e soget a svalutesse, ma pitòst ann për ann a decid vàire ch'a-j va d'arsorse, a divid ël total për ël nùmer dle sorgiss fiscaj e a passa a l'ancass për mojen dla strutura burocràtica spantià ant sël teritòri. Ës sistema-sì a resterà coma fondamenta fiscal tant ëd l'imperi roman d'Orient che djë stat germànich europengh dël medioev. Për stabilisé la réndita fiscal Dioclessian a rend ereditarie le posission sossiaj: la gent ch'a ven al mond a l'ha da pijeje 'l pòst a ij sò, an manera che conta e posission dle sorgiss as bogia nen. Cobià con la condission semi-lìbera dij colòni sòn a l'ha l'efet d'anandié cola servitù dla gent ëd campagna che peuj dij temp dël medioev a vnirà dita servitù dla gleba. Mantnùa dal sistema fiscal ch'a fa travajé, la burocrassìa ëd Dioclessian a la chers viaman ëd nùmer: mach ant la part oriental a smija ch'a-i fusso anviron a 15.000 fonsionari.

[modìfica] Polìtica monedaria

Un sò tentativ nen andàit a bonfin a l'é col dë stabilisé la moneda. Dioclessian a bat moneda bon-a, ma a l'ha pa basta 'd metal për podej gavé via da 'n circolassion cola veja an lega fàussa, e parej la soa a-i la fa nen a vnì a esse la pipart dël lìquid. Pensand dë compensé coj taj cit as buta a bate un përfond ëd follis d'aram. Ma sòn a l'ha coma arzultà col dë possé l'inflassion fin-a pes. Dioclessian anlora, dël 301, a pensa bin d'anventé ël pressi dë stat. A l'ardobia për decret ël valor ëd la moneda, a pùblica na lista mai pì finìa ëd pressi fissà e a-j comanda a tuti dë vende nen pì car che parej. Sta lista an pràtica a la consìdera pa gnun e l'inflassion as fërma nen, ma ën essend rivane fin-a al dì d'ancheuj a la resta na sorgiss d'anformassion motobin pressiosa ansima a l'economìa roman-a ëd coj temp-là.

Mosàich roman dij temp ëd Dioclessian, con Gesù Crist rapresentà coma Sol Invictus

Moneda ëd Narseh, amperador dij Sasànid dij temp ëd Dioclessian

[modìfica] Polìtica militar

Sti provediment a-i la fan a stabilisé l'imperi. J'anvasion a ven-o fermà, e dël 298 Dioclessian e sò Céser Galeri a rivo fin-a a fé 'l sach dla capital dij Sasànid, Ctesifont. Sòn a riva ëdcò për via che la neuva stabilità fiscal a lassa spende për l'esércit. Partì con 2/3 dj'arsorse militar consentrà an Orient e mach un ters lassà a difende n'ossident che già as consìdera nen tant amportant, ij quatr goernant a podran fé chërse soe legion fin a rivé a controlé soe frontere. L'esércit oriental a monterà d'un quart, ën rivand a 311.000 soldà e 30.000 marinar, dëmentré che an ossident për feila a saran obligà a ardobié le fòrse, an rivand a squasi 240.000 soldà. Ma con la popolassion ossidental obligà a nen chité soa residensa e sò travaj ereditari, ij soldà ossidentaj a saran viaman dë pì dij German federà. A combat-se da na part e da l'àutra dla frontera ossidental a l'é sempe pì 'd soèns la midema gent, a cambié a l'é mach pì 'l drapò ch'a dòvro. Mach an orient la vita sitadin-a a l'é restà assé viva da manten-e n'identificassion sossial antra soldà e imperi ch'a difendo, l'ossident ëspopolà e fàit mach pì ëd gran tenute s-ciavìstiche ëd campagna a peul pì nen fei-la a fé gnente. Sòn a l'avrà soe conseguense, che a vniran dramàtiche dzortut dapress a la sconfita d'Adrianòpoj dël 378. Comsëssìa, Dioclessian e sò colega a fan lòn ch'a peulo, che da serne a l'han pa vàire.

[modìfica] Polìtica religiosa

La sinagòga ëd Sardi, n'esempi ëd le sinangòghe ebràiche d'antlora, che miraco a dovìo esse pitòst smijante a le gesie paleocristian-e demolìe da Dioclessian, e dont a l'é nen restane gnente.

Na vira tramudà da na mira uffissial ël podej an Orient, l'imperi as treuva dadnans a na situassion ch'a l'é d'autut fòra da 'nt la tradission religiosa roman-a. An orient le religion pì spantià ant le sità a son giumaj cola dël Sol Invictus e 'l Cristianésim. Ij pagan tradissionaj a son restà pì che d'àutr an campagna, e dzortut a son nen unì, che vira pòst a l'ha sò paganésim. La forma ëd paganésim pì antegrà con cola latin-a, ël paganésim grech, a sta 'cò chila perdend colp dadnans a l'avansè dle religion sirian-e. Për tant che ij cristian a sio stàit përseguità a l'han mai chità dë spantiesse e gnanca as peul disse ch'as ëstërmo: la catedral paleocristian-a ëd Nicomedia a l'é bele che anfas al palass ëd Dioclessian midem. Possà da sò Céser Galeri, dël 303 Dioclessian a fa diviet dë celebré ij rit cristian, a sëra le gesie e a në confisca tute le proprietà. L'ann dapress as buta a fé pression ansima ai cristian për obligheje a fé sacrifissi a la meuda pagan-a, ën esentand mach coj ch'as diso ebréo.

Ën podend pa pì celebré sò rituaj an pùblich ij cristian as ëstërmo sot-tera, a l'é d'ës moment-sì la pipart ëd l'art ëd le catacombe.

Antra ij nen-ebréo a son vàire coj ch'as arfudo dë sacrifiché, e a son vàire mila a esse massà, torturà ò mach ampërzonà. Sòn a l'ha nen l'efet dë fermé lë spantiesse dë sta religion, però ëd sigura a fa an manera che ij cristian a resto pì genà a mostresse, lòn che a la fin dle fin a l'é giumaj l'ùnich but polìtich realìstich che na përsecussion a peula avej, a vardé vàire che a son già ij cristian an orient. Për tant ch'a sio anco' sempe an minoransa daspërtut ò squasi, për gaveje via ëd pianta a l'é 'd sigura tard. Diferent a sarìa an ossident, andova (gavà Roma e miraco Nàpoli) a-i në j'é anco' motobin pòchi, ma com a l'é già disse l'ossident a conta pì gnente, gnanca ant le question religiose. A va 'cò notà che la distinsion antra cristian e ebréo a l'é fasse viaman pì fòrta dapress al prossess che jë studios a ciamo Concili ëd Jamnia, andova a l'é proibisse ai credent ebréo dë dovré la Bibia djë Stanta e a l'é fondasse ël giudaism rabìnich, antramentr che ij cristian Marcionista a dësvlupavo n'andi motobin anti-semita. Comsëssìa la distinsion a l'é nen tant ciàira com a podrìa smijé, e a toca dzortut le frange pì radicaj dij doi moviment. Për la gran massa, anco' un sécol pì tard le prèdiche ëd Gioan Crisòstom a parleran ëd la confusion antra còs a sia esse ebréo e còs a sia esse cristian. Pr'esempi bele che antlora a sarà anco' pitòst normal che ij cristian a prego ant le sinagòghe ò a faso romiagi ant ij pòst sant dj'ebréo.

[modìfica] La dinastìa ëd Costantin (305-363)

[modìfica] Costantin e sò fieuj

The Tetrarchy would effectively collapse with the death of Constantius Chlorus on July 25 306. Constantius's troops in Eboracum immediately proclaimed his son Constantine Augustus. In August 306, Galerius promoted Severus to the position of Augustus. A revolt in Rome supported another claimant to the same title: Maxentius, son of Maximian, who was proclaimed Augustus on October 28, 306. His election was supported by the Praetorian Guard. This left the Empire with five rulers: four Augusti (Galerius, Constantine, Severus and Maxentius) and one Caesar (Maximinus).

The year 307 saw the return of Maximian to the rank of Augustus alongside his son Maxentius, creating a total of six rulers of the Empire. Galerius and Severus campaigned against them in Italy. Severus was killed under command of Maxentius on September 16 307. The two Augusti of Italy also managed to ally themselves with Constantine by having Constantine marry Fausta, the daughter of Maximian and sister of Maxentius. At the end of 307, the Empire had four Augusti (Maximian, Galerius, Constantine and Maxentius) and a sole Caesar.

In 311 Galerius officially put an end to the persecution of Christians, and Constantine legalized Christianity definitively in 313 as evidenced in the so-called Edict of Milan.

The Empire was parted again among his three surviving sons. The Western Roman Empire was divided among the eldest son Constantine II and the youngest son Constans. The Eastern Roman Empire along with Constantinople were the share of middle son Constantius II.

Constantine II was killed in conflict with his youngest brother in 340. Constans was himself killed in conflict with the army-proclaimed Augustus Magnentius on January 18 350. Magnentius was at first opposed in the city of Rome by self-proclaimed Augustus Nepotianus, a paternal first cousin of Constans. Nepotianus was killed alongside his mother Eutropia. His other first cousin Constantia convinced Vetriano to proclaim himself Caesar in opposition to Magnentius. Vetriano served a brief term from March 1 to December 25 350. He was then forced to abdicate by the legitimate Augustus Constantius. The usurper Magnentius would continue to rule the Western Roman Empire until 353 while in conflict with Constantius. His eventual defeat and suicide left Constantius as sole Emperor.

Constantius's rule would however be opposed again in 360. He had named his paternal half-cousin and brother-in-law Julian as his Caesar of the Western Roman Empire in 355. During the following five years, Julian had a series of victories against invading Germanic tribes, including the Alamanni. This allowed him to secure the Rhine frontier. His victorious Gallic troops thus ceased campaigning. Constantius sent orders for the troops to be transferred to the east as reinforcements for his own currently unsuccessful campaign against Shapur II of Persia. This order led the Gallic troops to an insurrection. They proclaimed their commanding officer Julian to be an Augustus. Both Augusti were not ready to lead their troops to another Roman Civil War. Constantius's timely demise on November 3, 361 prevented this war from ever occurring.

[modìfica] Giulian e Giovian (361–364)

Julian would serve as the sole Emperor for two years. He had received his baptism as a Christian years before, but no longer considered himself one. His reign would see the ending of restriction and persecution of paganism introduced by his uncle and father-in-law Constantine I and his cousins and brothers-in-law Constantine II, Constans and Constantius II. He instead placed similar restrictions and unofficial persecution of Christianity. His edict of toleration in 362 ordered the reopening of pagan temples and the reinstitution of alienated temple properties, and, more problematically for the Christian Church, the recalling of previously exiled Christian bishops. Returning Orthodox and Arian bishops resumed their conflicts, thus further weakening the Church as a whole.

Julian himself was not a traditional pagan. His personal beliefs were largely influenced by Neoplatonism and Theurgy; he reputedly believed he was the reincarnation of Alexander the Great. He produced works of philosophy arguing his beliefs. His brief renaissance of paganism would, however, end with his death. Julian eventually resumed the war against Shapur II of Persia. He received a mortal wound in battle and died on June 26, 363. According to Gibbon in The Decline and Fall of the Roman Empire, upon being mortally wounded by a dart, he was carried back to his camp. He gave a farewell speech, in which he refused to name a successor. He then proceeded to debate the philosophical nature of the soul with his generals. He then requested a glass of water, and shortly after drinking it, died. He was considered a hero by pagan sources of his time and a villain by Christian ones. Gibbon wrote quite favorably about Julian. Contemporary historians have treated him as a controversial figure.

Julian died childless and with no designated successor. The officers of his army elected the rather obscure officer Jovian emperor. He is remembered for signing an unfavorable peace treaty with Persia, ceding terrorities won from the Persians, dating back to Trajan. He restored the privileges of Christianity. He is considered a Christian himself, though little is known of his beliefs. Jovian himself died on February 17 364.

[modìfica] La dinastìa ëd Valentinian (364–392)

[modìfica] Valentinian e Valent

The role of choosing a new Augustus fell again to army officers. On February 28 364, Pannonian officer Valentinian I was elected Augustus in Nicaea, Bithynia. However, the army had been left leaderless twice in less than a year, and the officers demanded Valentinian choose a co-ruler. On March 28 Valentinian chose his own younger brother Valens and the two new Augusti parted the Empire in the pattern established by Diocletian: Valentinian would administer the Western Roman Empire, while Valens took control over the Eastern Roman Empire.

Valens's election would soon be disputed. Procopius, a Cilician maternal cousin of Julian, had been considered a likely heir to his cousin but was never designated as such. He had been in hiding since the election of Jovian. In 365, while Valentinian was at Paris and then at Rheims to direct the operations of his generals against the Alamanni, Procopius managed to bribe two legions assigned to Constantinople and take control of the Eastern Roman capital. He was proclaimed Augustus on September 28 and soon extended his control to both Thrace and Bithynia. War between the two rival Eastern Roman Emperors continued until Procopius was defeated. Valens had him executed on May 27, 366.

On August 4 367, a third Augustus was proclaimed by the other two. His father Valentinian and uncle Valens chose the eight-year-old Gratian as a nominal co-ruler, obviously as a means to secure succession.

In April 375 Valentinian I led his army in a campaign against the Quadi, a Germanic tribe which had invaded his native province of Pannonia. During an audience with an embassy from the Quadi at Brigetio on the Danube, a town now part of modern-day Komárno, Slovak republic, Valentinian suffered a burst blood vessel in the skull while angrily yelling at the people gathered. This injury resulted in his death on November 17 375.

Succession did not go as planned. Gratian was then a 16-year-old and arguably ready to act as Emperor, but the troops in Pannonia proclaimed his infant half-brother emperor under the title Valentinian II.

Gratian acquiesced in their choice and administered the Gallic part of the Western Roman Empire. Italy, Illyria and Africa were officially administrated by his brother and his stepmother Justina. However the division was merely nominal as the actual authority still rested with Gratian.

[modìfica] La bataja d'Adrianòpoj (378)

Barbarian invasions of the Roman Empire, showing the Battle of Adrianople.

Meanwhile, the Eastern Roman Empire faced its own problems with Germanic tribes. The Thervingi, an East Germanic tribe, fled their former lands following an invasion by the Huns. Their leaders Alavivus and Fritigern led them to seek refuge from the Eastern Roman Empire. Valens indeed let them settle as foederati on the southern bank of the Danube in 376. However, the newcomers faced problems from allegedly corrupted provincial commanders and a series of hardships. Their dissatisfaction led them to revolt against their Roman hosts.

For the following two years conflicts continued. Valens personally led a campaign against them in 378. Gratian provided his uncle with reinforcements from the Western Roman army. However this campaign proved disastrous for the Romans. The two armies approached each other near Adrianople. Valens was apparently overconfident of the numerical superiority of his own forces over the Goths. Some of his officers advised caution and to await the arrival of Gratian, others urged an immediate attack and eventually prevailed over Valens, who, eager to have all of the glory for himself, rushed into battle. On August 9 378, the Battle of Adrianople resulted in the crushing defeat of the Romans and the death of Valens. Contemporary historian Ammianus Marcellinus estimated that two thirds of the Roman army were lost in the battle. The last third managed to retreat.

The battle had far-reaching consequences. Veteran soldiers and valuable administrators were among the heavy casualties. There were few available replacements at the time, leaving the Empire with the problems of finding suitable leadership. The Roman army would also start facing recruiting problems. In the following century much of the Roman army would consist of Germanic mercenaries.

For the moment however there was another concern. The death of Valens left Gratian and Valentinian II as the sole two Augusti. Gratian was now effectively responsible for the whole of the Empire. He sought however a replacement Augustus for the Eastern Roman Empire. His choice was Theodosius I, son of formerly distinguished general Count Theodosius. The elder Theodosius had been executed in early 375 for unclear reasons. The younger one was named Augustus of the Eastern Roman Empire on January 19 379. His appointment would prove a deciding moment in the division of the Empire.

[modìfica] La dinastìa ëd Teodòsi (379-457)

[modìfica] Na pas tribulà an ossident (383)

Gratian governed the Western Roman Empire with energy and success for some years, but he gradually sank into indolence. He is considered to have become a figurehead while Frankish general Merobaudes and bishop Ambrose of Milan jointly acted as the power behind the throne. Gratian lost favor with factions of the Roman Senate by prohibiting traditional paganism at Rome and relinquishing his title of Pontifex Maximus. The senior Augustus also became unpopular with his own Roman troops because of his close association with so-called barbarians. He reportedly recruited Alans to his personal service and adopted the guise of a Scythian warrior for public appearances.

Meanwhile Gratian, Valentinian II and Theodosius were joined by a fourth Augustus. Theodosius proclaimed his oldest son Arcadius an Augustus in January 383 in an obvious attempt to secure succession. The boy was still only five or six years old and held no actual authority. Nevertheless he was recognized as a co-ruler by all three Augusti.

The increasing unpopularity of Gratian would cause the four Augusti problems later that same year. Spanish Celt general Magnus Maximus, stationed in Roman Britain, was proclaimed Augustus by his troops in 383 and rebelling against Gratian he invaded Gaul. Gratian fled from Lutetia (Paris) to Lugdunum (Lyon), where he was assassinated on August 25 383 at the age of 25.

Maximus was a firm believer of the Nicene Creed and introduced state persecution on charges of heresy, which brought him into conflict with Pope Siricius who argued that the Augustus had no authority over church matters. But he was an Emperor with popular support, as is attested in Romano-British tradition, where he gained a place in the Mabinogion, compiled about a thousand years after his death.

Following Gratian's death, Maximus had to deal with Valentinian II, at the time only twelve years old, as the senior Augustus. The first few years the Alps would serve as the borders between the respective territories of the two rival Western Roman Emperors. Maximus controlled Britain, Gaul, Hispania and Africa. He chose Augusta Treverorum (Trier) as his capital.

Maximus soon entered negotiations with Valentinian II and Theodosius, attempting to gain their official recognition. By 384, negotiations were unfruitful and Maximus tried to press the matter by settling succession as only a legitimate Emperor could do: proclaiming his own infant son Flavius Victor an Augustus. The end of the year found the Empire having five Augusti (Valentinian II, Theodosius I, Arcadius, Magnus Maximus and Flavius Victor) with relations between them yet to be determined.

Theodosius was left a widower in 385, following the sudden death of Aelia Flaccilla, his Augusta. He was remarried, to the sister of Valentinean II, Galla, and the marriage secured closer relations between the two legitimate Augusti.

In 386 Maximus and Victor finally received official recognition by Theodosius but not by Valentinian. In 387, Maximus apparently decided to rid himself of his Italian rival. He crossed the Alps into the valley of the Po and threatened Milan. Valentinian and his mother fled to Thessaloniki from where they sought the support of Theodosius. Theodosius indeed campaigned west in 388 and was victorious against Maximus. Maximus himself was captured and executed in Aquileia on July 28 388. Magister militum Arbogast was sent to Trier with orders to also kill Flavius Victor. Theodosius restored Valentinian to power and through his influence had him converted to Orthodox Catholicism. Theodosius continued supporting Valentinian and protecting him from a variety of usurpations.

[modìfica] La division final dl'Imperi

The division of the empire after the death of Theodosius I, c. 395, superimposed on modern borders. Stamp:Legend Stamp:Legend

In 392 Valentinian II was murdered in Vienne. Arbogast arranged for the appointment of Eugenius as emperor. However, the eastern emperor Theodosius refused to recognise Eugenius as emperor and invaded the West, defeating and killing Arbogast and Eugenius at the Battle of the Frigidus. He thus reunited the entire Roman Empire under his rule.

Theodosius had two sons and a daughter, Pulcheria, from his first wife, Aelia Flacilla. His daughter and wife died in 385. By his second wife, Galla, he had a daughter, Galla Placidia, the mother of Valentinian III, who would be Emperor of the West.

Theodosius was the last Emperor who ruled over the whole Empire. After his death in 395, he gave the two halves of the Empire to his two sons Arcadius and Honorius; Arcadius became ruler in the East, with his capital in Constantinople, and Honorius became ruler in the West, with his capital in Milan and later Ravenna. The Roman state would continue to have two different emperors with different seats of power throughout the 5th century, though the Eastern Romans considered themselves Roman in full. Latin was used in official writings as much as, if not more than, Greek. The two halves were nominally, culturally and historically, if not politically, the same state.

[modìfica] Decline and fall of the Empire in the West (395–476)

Stamp:Main

After 395, the emperors in the Western Roman Empire were usually figureheads. For most of the time, the actual rulers were military strongmen who took the title of magister militum, patrician or both—Stilicho from 395 to 408, Constantius from about 411 to 421, Aëtius from 433 to 454 and Ricimer from about 457 to 472.

The city of Rome itself was sacked in 410 by rebelled Visigoths (for three days), and again in 455 by the Vandals (for fourteen days), unprecedented events which shocked the contemporaries. (The last time the city had been sacked had been in 387 BC, by the Gauls.)

In June 474, Julius Nepos became Western Emperor. In 475, the Magister militum, Orestes, revolted and made his son Romulus Augustus the Roman emperor. Nepos fled to the province of Dalmatia. Romulus, however, was not recognized by the Eastern Emperor Zeno and so was technically an usurper, Nepos still being the legal Western Emperor. Nevertheless, Romulus Augustus is often known as the last Western Roman Emperor.

The Western and Eastern Roman Empires by 476

The year 476 is generally accepted as the formal end of the Western Roman Empire. That year, Orestes refused the request of Germanic mercenaries in his service for lands in Italy. The dissatisfied mercenaries, including the Heruli, revolted. The revolt was led by the Germanic chieftain Odoacer. Odoacer and his men captured and executed Orestes. Within weeks, Ravenna was captured and Romulus Augustus was deposed, the event that has been traditionally considered the fall of the Roman Empire, at least in the West. Odoacer quickly conquered the remaining provinces of Italy.

Odoacer then sent the Imperial Regalia back to the emperor Zeno. Zeno soon received two deputations. One was from Odoacer requesting that his control of Italy be formally recognized by the Empire, in which case he would acknowledge Zeno's supremacy. The other deputation was from Nepos, asking for support to regain the throne. Zeno granted Odoacer the title Patrician.

Zeno told Odoacer and the Roman Senate to take Nepos back; however, Nepos never returned from Dalmatia, even though Odoacer issued coins in his name. Upon Nepos's death in 480, Zeno claimed Dalmatia for the East; J. B. Bury considers this the real end of the Western Roman Empire. Odoacer attacked Dalmatia, and the ensuing war ended with Theodoric the Great, King of the Ostrogoths, conquering Italy under Zeno's authority.

The next seven decades played out as aftermath. Theodoric was King of the Ostrogoths, but couched his claim to Italy in diplomatic terms as being the representative of the Emperor of the East. Consuls were appointed regularly through his reign: a formula for the consular appointment is provided in Cassiodorus's Book VI. The post of consul was last filled in the west by Theodoric's successor, Athalaric, until he died in 534. Ironically the Gothic War in Italy, which was meant as the reconquest of a lost province for the Emperor of the East and a re-establishment of the continuity of power, actually caused more damage and cut more ties of continuity with the Antique world than the attempts of Theodoric and his minister Cassiodorus to meld Roman and Gothic culture within a Roman form.

The western empire though, was unable to support itself because of population concerns. As much as 80% of the population was estimated to live in the eastern realm. In addition, the Western Empire lacked sufficient military resources to maintain order and to secure borders. However, by AD 300, they only had an estimated 500,000 troops, which meant that they could not control the territory the empire possessed. Therefore, they became increasingly vulnerable to attacks from the outside of the imperial borders. Finally, an economic crisis later hit the empire, which arose from the lack of plunder of outlying territories and of slaves from Roman conquests.Stamp:Fact

In essence, the perception of the "fall" of the Roman Empire to a contemporary of that age depended a great deal on where they were and their status in the world. On the great villas of the Italian Campagna, the seasons rolled on without a hitch. The local overseer may have been representing an Ostrogoth, then a Lombard duke, then a Christian bishop, but the rhythm of life and the horizons of the imagined world remained the same. Even in the decayed cities of Italy consuls were still elected. In Auvergne, at Clermont, the Gallo-Roman poet and diplomat Sidonius Apollinaris, bishop of Clermont, realized that the local "fall of Rome" came in 475, with the fall of the city to the Visigoth Euric. In the north of Gaul, a Roman kingdom existed for some years and the Franks had their links to the Roman administration and military as well. In Hispania the last Arian Visigothic king Liuvigild considered himself the heir of Rome. Hispania Baetica was still essentially Roman when the Moors came in 711, but in the northwest, the invasion of the Suevi broke the last frail links with Roman culture in 409. In Aquitania and Provence, cities like Arles, though depopulated and reduced to their fortified centers since previous centuries, were never completely abandoned. In Britain, however, Roman culture seems to have collapsed in waves of violence after the last legions evacuated it to go fight the barbarians in Gaul (probably in 409).

[modìfica] Survival in the East: from Eastern Roman Empire to Byzantine Empire (395–1453)

Stamp:Main As the Western Roman Empire declined during the 5th century, the richer Eastern Roman Empire would be spared much of the destruction, and in the mid 6th century the Eastern Roman Empire (aka the Byzantine Empire) under the emperor Justinian I reconquered Italy and parts of Illyria from the Ostrogoths, North Africa from the Vandals, and southern Hispania from the Visigoths. The reconquest of southern Hispania was somewhat ephemeral, but North Africa served the Byzantines for another century, Italy for another 5 centuries, and Illyria almost a millennium.

Of the many accepted dates for the end of the classical Roman state, the latest is 610. This is when the Emperor Heraclius made sweeping reforms, forever changing the face of the empire. Greek was readopted as the language of government and Latin influence waned. By 610, the Eastern Roman Empire had come under Greek influence and became what many modern historians now call the Byzantine Empire, although the Empire was never called thus by its inhabitants (rather it was called Romania, Basileia Romaion or Pragmata Romaion, meaning "Land of the Romans", "Kingdom of the Romans"), who still saw themselves as Romans, and their state as the rightful successor to the ancient empire of Rome. The sack of Constantinople at the hands of the Fourth Crusade in 1204 is sometimes used to date the end of Eastern Roman Empire: the destruction of Constantinople and most of its ancient treasures, total discontinuity of leadership, and the division of its lands into rival states with a Catholic-controlled "Emperor" in Constantinople itself (see Latin Empire) was a blow from which the Empire never fully recovered. Nevertheless, the Byzantines continued to call themselves Romans until their fall to Ottoman Turks in 1453. That year the eastern part of the Roman Empire was ultimately ended by the Fall of Constantinople. Even though Mehmed II, the conqueror of Constantinople, declared himself the Emperor of the Roman Empire (Caesar of Rome / Kayser-i Rum), Constantine XI, emperor of the Byzantine Empire during 1453, is usually considered the last Roman Emperor. The Greek ethnic self-descriptive name Roman survives to this day.

[modìfica] Revival in the West: the Holy Roman Empire (800–1806)

Stamp:Main

On the Christmas Day of year 800, 324 years after Odoacer had made Romulus Augustulus abdicate, Pope Leo III crowned the Frankish monarch Charlemagne "King of the Romans" and Imperator Augustus, a direct challenge to the Roman throne in Constantinople. This led to a conscious attempt to revive the Western Roman Empire, continuing the function of the Roman Emperors in defending, governing and supporting the Church. Although land divisions due to inheritance and rivalry between Charlemagne's successors soon fragmented this medieval state, which historians call the Carolingian Empire, it did have considerable cultural influence.

More than 150 years later the title of Emperor of the Romans passed to the German monarch Otto I, who founded the Holy Roman Empire, consisting of some of the territories of Charlemagne's ancient empire, along with all of modern-day Germany, Austria, Switzerland, the Netherlands, and some of modern-day Poland. Although most of the emperors were Germanic, the Holy Roman Emperors thought of themselves as being successors to those of the Roman Empire and called themselves Augusti.

The Empire was formally dissolved on August 6, 1806 when the last Holy Roman Emperor, Francis II abdicated, following a military defeat by the French under Napoleon, thus removing the last claim to the Roman throne in western Europe.

[modìfica] Language

The language of Rome before its expansion was Latin and this became the Empire's official language. By the time of the imperial period Latin can be thought of as at least two languages: the written Classical Latin and the spoken Vulgar Latin. Classical Latin evolved along its own lines from an early stage of the spoken language and by this time was not exactly the same as spoken Latin of any period. It remained relatively stable throughout the imperial period and even through the Middle Ages, apart from stylistic changes. As with any spoken language Vulgar Latin was fluid, differing in various regions of the Empire and changing substantially over time. In the western provinces Vulgar Latin became the lingua franca and later evolved into the modern Romance languages: Italian, Spanish, French, etc.

Although Latin remained the official language of the Imperial administration through the fall of Rome and for some centuries after in the Eastern Roman or Byzantine Empire, the Greek language was always the primary language used in the eastern provinces for administration outside the Imperial court.^[3] In fact, Greek was the most widely spoken language in the Empire, mainly owing to the larger urban centers and Greek legacy in the East. Even in the city of Rome itself Greek became the language of the educated and the elite.^[4] By the 2nd century BC more than 15% of Rome's population spoke Greek, and that proportion continued to grow. Greek became the common language in the Church, the language of scholarship and the arts, and, to a large degree, the lingua franca for trade between provinces and with other nations. The language itself gained a dual nature, somewhat like Latin, with the primary spoken language, Koine Greek, existing alongside the literary language, a variant of the ancient Attic Greek dialect (the former later evolved into what became known as Medieval or Byzantine Greek).^[5]

By the 4th century Greek no longer held such dominance over Latin as it had, resulting to a great extent from the growth and development of the western provinces. This is reflected in the publication in the early 5th century of the Vulgate Bible, the first truly official Latin translation of the Bible (there had been previous unofficial Latin translations of non-uniform quality but the formally accepted translations were Greek). As the Western Empire declined, the number of people who spoke both Greek and Latin declined as well, contributing greatly to the future East–West, Orthodox–Catholic and Byzantine–Frankish cultural divides in Europe. Important as both languages were, today the descendants of Latin are widely spoken in many parts of the world, while the Greek dialects are limited mostly to Greece, Cyprus, and small enclaves in Turkey. To some degree this can be attributed to the fact that the western provinces fell mainly to "Latinized", Christian tribes, whereas the eastern provinces fell to Muslim Arabs and Turks for whom Greek held less cultural significance.

Many other languages existed in the multi-ethnic Empire as well, and some of these were given limited official status in their provinces at various times. Notably, by the beginning of the Middle Ages, Syriac and Aramaic had become more widely used by the educated classes in the far eastern provinces.^[6] Similarly Coptic and Armenian became significant among the educated in Egypt and Armenia, respectively.

[modìfica] Legacy

Several states claimed to be the Roman Empire's successor after the fall of the Western Roman Empire. First was the Byzantine Empire, the modern historiographical term used for later period of the Eastern Roman Empire. Then the Holy Roman Empire, an attempt to resurrect the Empire in the West, was established in 800 when Pope Leo III crowned Frankish King Charlemagne as Roman Emperor on Christmas Day, though the empire and the imperial office did not become formalized for some decades. After the fall of Constantinople, the Russian Tsardom, as inheritor of the Byzantine Empire's Orthodox Christian tradition, counted itself the third Rome (with Constantinople having been the second). And when the Ottomans, who based their state on the Byzantine model, took Constantinople in 1453, Mehmed II established his capital there and claimed to sit on the throne of the Roman Empire, and he even went so far as to launch an invasion of Italy with the purpose of "re-uniting the Empire", although Papal and Neapolitan armies stopped his march on Rome at Otranto in 1480. Constantinople was not officially renamed Istanbul until March 28, 1930.

Excluding these states claiming its heritage, the Roman state lasted (in some form) from the founding of Rome in 753 BC to the fall in 1461 of the Empire of Trebizond (a successor state and fragment of the Byzantine Empire which escaped conquest by the Ottomans in 1453), for a total of 2,214 years. The Roman impact on Western and Eastern civilizations lives on. In time most of the Roman achievements were duplicated by later civilizations. For example, the technology for cement was rediscovered 1755–1759 by John Smeaton.

The Empire contributed many things to the world, such as the (more-or-less) modern calendar, the institutions of Christianity and aspects of modern neo-classicistic and Byzantine architecture. The extensive system of roads that was constructed by the Roman Army lasts to this day. Because of this network of roads, the time necessary to travel between destinations in Europe did not decrease until the 19th century, when steam power was invented.

The Roman Empire also contributed its form of government, which influences various constitutions including those of most European countries and many former European colonies. In the United States, for example, the framers of the Constitution remarked, in creating the Presidency, that they wanted to inaugurate an "Augustan Age". The modern world also inherited legal thinking from Roman law, codified in Late Antiquity. Governing a vast territory, the Romans developed the science of public administration to an extent never before conceived nor necessary, creating an extensive civil service and formalized methods of tax collection. The western world today derives its intellectual history from the Greeks, but it derives its methods of living, ruling and governing from those of the Romans.

[modìfica] See also

Stamp:Columns

[modìfica] Ancient historians of the Empire

Stamp:Columns

[modìfica] Literature of the Empire

Stamp:Columns

[modìfica] References

Stamp:Reflist

1. ↑ Ant ësti conflit-sì vàire sent senator e soe famije a j'ero mòrt, e 'l Senà Roman a l'era viaman ampinisse ëd partisan dël Prim Triumvirà e peuj ëd coj dlë Scond Triumvirà.
2. ↑ Da na mira ufissial, Otavian August a l'ha mach sempe proclamà d'avej salvà la repùblica e për tant che 'l podej a 'l l'avèissa chiel, a l'ha mai mancà dë rispeté forma e costume republican-e; ij cònsoj a vnisìo anco' sempe elegiù, ij tribun dla plebe a tiravo drit a smon-e proget ëd legislassion, a ij senator a fasìo anco' sempe debat an soa curia. An pràtica, però, a l'era mach Otavian, (e qualsëssìa dj'imperador dapress a chiel), che a l'anfluensava e a controlava qualsëssìa dle decision finaj. La polìtica roman-a a l'era la polìtica dla forsa, e ën essend le legion sot al contròl dl'imperador, sò a l'era ëdcò 'l contròl dël podej polìtich.
3. ↑ Fergus Millar, A Greek Roman Empire: Power and Belief under Theodosius II (408-450). Sather Classical Lectures, Vol. 64. Berkeley: University of California Press, 2006. Pp. 279. ISBN 0-520-24703-5
4. ↑ McDonnell/MacDonnell, Roman Manliness: Virtus and the Roman Republic
5. ↑ Greek Language, Encyclopedia Britannica
6. ↑ Versteegh, Cornelis H. M., Greek Elements in Arabic Linguistic Thinking, E. J. Brill, 1977, Chapter 1.

[modìfica] External links

Stamp:Portalpar Stamp:Commonscat

• Detailed history of the Roman Empire
• Roman Empire Chronology World History Database
• Interactive Map of the Roman Empire from resourcesforhistory.com
• The Tabula Peutingeriana, a Medieval copy of a Roman map of the Roman Empire
• Rome Unleashed—Roman History Link
• www.roman-empire.net An extensive site on the Roman Empire.
• Grout, James, Encyclopaedia Romana
• J. O'Donnell, Worlds of Late Antiquity website: links, bibliographies: Augustine, Boethius, Cassiodorus etc.
• Portrait gallery of Roman emperors
• Complete map of the Roman Empire in year 100
• The Roman Empire in the First Century from PBS. Resources about Emperors, poets and philosophers of Rome, life in the 1st century AD, and an "Emperor of Rome" game
• Durnovaria town house pictures
• Historical Atlas
• Prätorianer—Die Geschichte des römischen Reiches German website about the history of the Roman empire
• The Roman Law Library By Professor Yves Lassard and Alexandr Koptev
• Roman Glory Military site
• Timeline of the Roman Empire and its split on WikiTimeScale.org
• BBC Romans for Children
• UNRV Roman History