Sistema solar
 |
Vos an lenga piemontèisa |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì |
|
Descrission [modìfica]Ëd tuti j'oget ch'a òrbito dantorn al Sol, la pì part dla massa a l'é contnùa an eut pianeta, dont j'òrbite a son elìtiche con essentrissità motobin bassa (a son apopré dij sercc) e a stan tuti pì o manch an s'un disch pian ciamà pian eclìtich. Ij quat pianeta sentraj, Mercuri, Capelvénere, Tèra e Mart a son ciamà pianeta terestr e a son prinsipalman constituì da metaj e mineraj. Ij quat pianeta pì periférich a son motobin pì gross che ij terestr. Ij doi pì grand, Gieuv e Saturn, a son constituì prinsipalman da idrògen e elio; j'àutri pianeta, Uran e Netun, a son constituì për la pì part da giassa d'eva, amonìa e metan. Ant ël Sistema Solar a-i son ëdcò vàire region con dj'oget pì cit. La fassa d'asteròid, ch'a l'é fra Mart e Gieuv, a l'é constituìa da metaj e mineraj e a l'é pì vzin-a aj pianeta terestr. Drè 'd l'òrbita 'd Netun a-i son la fassa ëd Kuiper e 'l disch spantià, ch'a son d'ansem d'oget gropà aj pianeta gaseus, che a son comstituì prinsipalman da eva, amonìa e metan. Oltra sòn, sinch oget sìngoj, Céres, Pluton, Omea, Machemach e Eris a son considerà dij pianetin përchè soa forma. Ancor oltra sòn ant se doe region a-i son lìber d'àutri oget 'me comëtte, sentàur e póer còsmica. Ses fra ij pianeta e tre fra ij pianetin a son orbità da dij satélit naturaj, ciamà soens ëdcò "lun-e" mè 'l nòm dël satélit terestr Lun-a. Tuti ij pianeta perifèrich a son orbità 'dcò da anej pianetari 'd póer e d'àutre partissele. Ël vent solar, na corent ëd plasma dal Sol, a crea na vëssìa ant ël mojen intersteilar, ciamà eliosfera, ch'as dëstend oltra 'l disch spantià. Peuj l'ipotética nìvola d'Öpik-Oort, ch'as chërd la sorgiss dle comëtte 'd longh perìod, a podrìa trovesse apopré mila vire la distansa fra 'l Sol e l'eliosfera. Formassion [modìfica]A l'é formasse dal colass 'd na nìvola molecolar apoprè 4,5 bilion d'agn fa. An colassand, la nìvola a l'é vnùita viaman pi satìa. Peui a l'é butasse a viré an formand un disch ëspassial. Ant ës disch, la materia a l'é vnùita motobin satìa, an fasend nasse un sol primitiv. Le partissele al sènter dël disch, an antrucand-se ëd fasson continua, a l'han fàit monté la temperadura. A son ëvnùite tant càude che ël cheur dël disch a l'ha ancaminà a emëtte dla lus e dël calor. A l'é an col moment ch'a l'é nàita na stèila. La temperadura dla stèila a l'ha provocà dle reassion nuclear. La materia contnùa ant ël disch an rotassion a l'ha seghità a agreghesse a càusa dla gravità, formand dj'anej che peui a son ëdventà dij pianeta. As pensa ch'a podèisso essnie fin-a a tranta. Dëscuverta e esplorassion [modìfica]Për vàire milen-e d'agn l'umanità, con pòche ecession, a l'ha pà arconossù l'esistensa dël Sistema Solar. Le përson-e a chërdìo che la Tèra a l'era fërma ant ël sènter dl'univers e ch'a l'era diferenta da tuti j'oget divin o etereo ch'a bogiavo për ël firmament. Contut che ël filòsof Aristarch ëd Samo a l'ha presentà na teorìa ch'a ardrissava 'l còsm con ël Sol ant ël sènter, Nicolaus Copèrnich a l'è stàit ël prim a dësvlupè 'n sistema matemàtich eliosséntrich. Sòj successor dël sècol ch'a conta 17, Galileo Galilei, Johannes Kepler e Isaac Newton, a l'han dësvlupà 'n rasonament ëd fìsica ch'a l'ha mnà a la gradual acetassion dl'idèja che la Tèra a bogia dantorn al Sol e che ij pianeta a son governà da le mdeme laj fìsiche ch'a governo la Tèra. Ancor, l'anvension dël telescòpi a l'ha mnà a la dëscuverta ëd pianeta e satélit pì leugn. Pì ëd recent, dj'ameliorassion al telescòpi e 'l dovragi dj'astronav a l'ha rendù possìbil l'arserca ëd fenòmeno geològich 'me ij mont e ij crater e dij fenòmeno stagionaj e meteorològich 'me le nìvole, le tempeste 'd sabia e le cape 'd giassa an sj'àutri pianeta. Strutura [modìfica]Ël component pì amportant dël Sistema Solar a l'é 'l Sol, na stèila G2 dla sequensa prinsipal ch'a conten ël 99,86 përsent dla massa arconossùa dël sistema e ch'a lo dòmina gravitassionalman. Ij quat còrp orbitant pì gròss, ij gigant ëd gas, a constituisso 'l 99 përsent dla massa restanta, con Gieuv e Saturn che 'nsema a fan pì dl'80 përsent. La pì part dij gròss oget orbitant dantorn al Sol a l'é davzin al pian eclìtich, anté che a òrbita 'dcò la Tèra. Ij pianeta a son pì vzin a l'eclìtica, mentre le comete e la Fassa 'd Kuiper a son soens a angolassion pì gròsse da chiel. Tuti ij pianeta e vàire àutri oget a òrbito dantorn al Sol ant la midema diression anté che a vira 'l Sol (snistrors rispet a sò pòlo nòrd), ma a-i son dj'ecession, 'mè la cometa ëd Halley. La strutura general dle region dël Sistema Solar a consist ant ël Sol, quat relativaman cit pianeta sentraj contornà da na fassa d'asteròid ëd metaj e mineraj, quat gigant ëd gas contornà da la fassa esterior ëd Kuiper d'oget geilà. J'astrònom marlàit a divido anformalman sta strutura an region diferente. Ël Sistema Solar sentral a includ ij quat pianeta terestr e la fassa d'asteròid prinsipal. Ël sistem solar periférich a l'é oltra j'asteròid e a includ ij quat pianeta gigant ëd gas. Da cand ch'a l'è staita dëscoatà la fassa 'd Kuiper, j'oget dëdlà a son considerà na region diferenta ch'a consist ëd tuti j'oget passà Netun. Le laj ëd Kepler an sël moviment pianetari a descrivo j'òrbite dj'oget dantorn al Sol. Conforma a se laj, minca oget a viagia arlongh n'eliss con ël Sol a 'n feu. J'oget pì vzin al Sol (con ël semiass magior pì cit) a viagio pì vitman, përchè a son pì anfluensà da la gravità dël Sol. An sn'òrbita elìtica, la distansa dal Sol d'un corp a cambia durant sò ann. Ël pont pì davzin d'un còrp al Sol a l'é ciamà sò perielio, mentre sò pont ëd pì grand distansa as ciama sò afelio. J'orbite dij pianeta a son apopré sircolar, ma vaire comete, asteròid e oget dla fassa ëd Kuiper a përcoro d'òrbite motobin elìtiche. Contut ch'a-i son dabon ëd grande distanse ant ël Sistema Solar, vàire soe arpresentassion a mostro d'òrbite con la mdema distansa fra lor. Realman, con poche ecession, pì 'n pianeta a l'é leugn dal Sol, pì a l'é larga la distansa fra chel e l'òrbita precedenta. Për esempi, Vénere a l'é apopré 0,33 unità astronòmiche (AU) pì leugna dal Sol che Mercuri, mentre Saturn a l'é 4,3 AU da Gieuv e Netun a sta a 10,5 AU da Uran. A son ëstàit fàit vàire tentativ për determiné na relassion fra ste distanse orbitaj (për esempi la laj ëd Titius-Bode), ma gnun-a teorìa a l'é stàita acetà. La pì part dij pianeta dël Sistema Solar a l'han un sistema secondari për sò cont, dagià che a-j òrbito dantorn d'oget planetari ciamà satélit naturaj, o 'dcò lun-e (doe dle lun-e a son pì gròsse dël pianeta Mercuri) o, ant ël cas dij gigant ëd gas, da anej pianetari: bande sutij 'd cite partissele ch'a òrbito ansema. La pì part dij satélit naturaj a rolo ëd fasson sìncrona. Composission [modìfica]Ël Sol, ch'a comprend apopré tuta la materia dël sistema solar, a l'é componù d'idrògen e elio al 98%. Gieuv e Saturn, ch'a comprendo apopré tuta la materia restanta, a l'han dj'atmosfere fàite sostansialman dij midem element al 99%. Ant ël Sistema Solar a esist un gradient ëd composission, creà da la càud e da la pression ëd radiassion dla lus. Coj oget pì vzin al Sol, ch'a son pì sotponù a la càud e a la pression dla lus, a son constituì da dj'element con àute temperadure 'd fusion. J'oget pì leugn dal Sol a son constituì dzortut da dij materiaj con temperadure 'd fusion pì basse. Ël confin ant ël Sistema Solar dëdlà dël qual ste sostanse volàtij a peulo condensé a l'é ciamà linia dla fiòca e a sta a apopré 4 AU dal Sol. J'oget dël Sistema Solar sentral a son constituì dzortut ëd pera, nòm general për ij silicà, ël fer o ël nìchel, ch'a resto sòlid ant la pì part dle condission ant la nivolosa protopianetaria. Gieuv e Saturn a son componù prinsipalman daj gas, ël nòm astronòmich për ij materiaj con temperadura 'd fusion motobin bassa e àuta pression dël vapor, 'me l'idrògen molecolar, l'elio e 'l néon, ch'a son sempe ant la part gaseusa dla nivolosa. Ij giassà, 'me eva, metan, amonìa, solfur d'idrògen e diòssid ëd carbon, a l'ha dle temperarure ëd fusion fin a chèich senten-e 'd kelvin, mentre soa fas a dipend da la pression dl'ambient e da la temperadura. Costi-sì a peulo esse trovà 'me giassa, lìquid o gas ant vàire pòst dël Sistema Solar, mentre ant la nivolosa a son o ant la fas sòlida o gaseusa. Sostanse geilà a includo la pì part dj satélit dij pianet gigant, parèj 'me ij midem Uran e Netun (ciamà pròpe për sòn "Gigant giassà") e vàir dj'àutri oget ch'a stan dré dl'orbita 'd Netun. Amsema, as arferiss aj gas e aj giassà con ël nòm ëd volàtij.
Arferiment [modìfica] |
SE LEER! ¿Y que? :) Es fácil aprender a leer un idioma que ya se habla. Consulte usted esta pagina y verá, en un momento tendrá usted su Badge de Bogianen :)
 Për dì la soa ansima a sta pàgina-sì ch'a-i daga 'n colp col rat an sël tilèt discussion. Për lasseje un messagi a j'aministrator ch'a varda ambelessì.  a lese e a scrive mej an piemontèis, e che an fan d'arferiment a tùit për la coression ortogràfica dij test.  E ch'a manca pa 'd vardesse la pàgina d'agiut për chi as anandia da zero. |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
